Frequencies
پەخشی راستەوخۆ
خشتەی بەرنامەکان کاتەکانی بانگ
داخستن
بەرنامە کاتی پەخش دووبارە
هەواڵى سياسى 11:00 + 14:00 + 18:00 + 20:00 + 22:00 كورته‌ی هه‌واڵه‌كان + 23:00
باس و خواس 17:00، جگه‌ له‌رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
دوانگه‌ی خه‌ڵك 17:00 ته‌نها رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
هەواڵی وەرزشی 11:30 + 18:30 + 23:30
ئەمرۆ 10:10 شەو، جگە لە رۆژانی هەینی و شه‌ممه‌ 03:00 نیوەرۆِی رۆژی دواتر
داخستن
كاته‌كانی بانگ به‌پێی شاری هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان

1

د. هادی عه‌لی


ئاشكرایه‌ كه‌پرسی سه‌ربه‌خۆیی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت خه‌ونی له‌مێژینه‌ی گه‌له‌كه‌مانه‌ و ڕه‌نگه‌ هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌ك ئه‌وه‌نده‌ی كورد باج و قوربانی له‌پێناو نه‌دابێت. هه‌وڵه‌كان بۆگه‌یشتن به‌م ئامانجه‌ لانی كه‌م له‌سه‌روبه‌ندی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و لێك هه‌ڵوه‌ه‌شانه‌وه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانیه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ هیچ كام له‌وهه‌وڵانه‌ تائێستاشی له‌گه‌ڵدابێت نه‌ك هه‌ربه‌ئامانج نه‌گه‌یشتووه‌، به‌ڵكو یه‌ك به‌یه‌كیان به‌ڕوداوی كاره‌سات بار و پشتشكێن كۆتایی هاتووه‌.
هه‌وڵه‌كانی شه‌ریف پاشا له‌ڕێكه‌وتننامه‌ی سیڤه‌ر/1920 به‌ڕێكه‌وتننامه‌ی لۆزان/1923 له‌باربرا، مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌ی شێخ مه‌حمودی حه‌فید پێش ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر پێی خۆی ڕاوه‌ستێ، به‌لكاندنی ویلایه‌تی موصل به‌ده‌وڵه‌تی عێراقی تازه‌ دروستكراوه‌وه‌ كۆتایی پێهێنرا، كۆماری كوردستان له‌مه‌هاباد به‌له‌سێداره‌دانی قازی محمد و هاوڕێكانی له ‌1947 دا دوای كه‌متر له‌ساڵێك زینده‌ به‌چاڵكرا، شۆڕشی ئه‌یلول به‌ڕێكه‌وتننامه‌ی جه‌زائیر له‌ئازاری 1975دا له‌گۆڕنرا.

سه‌یر له‌وه‌دایه‌ خاڵی هاوبه‌ش له‌هه‌مو ئه‌و وێستگه‌ مێژوویانه‌دا ئه‌وه‌بووه‌ كۆده‌نگی نێوده‌وڵه‌تی و ئیقلیمی به‌شێو‌یه‌كی ترسناك دژبه‌خواستی كورد بووه‌.
به‌ڵام له‌مێژووی سه‌د ساڵه‌ی ڕابوردوداو له‌ئاكامی جه‌نگی ڕزگاركردنی كووه‌یت و ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی به‌هاری 1991دا بۆیه‌كه‌مجار هاوسۆزی ڕای گشتی جیهانی و جۆرێك له‌پشتیوانی نێوده‌وڵه‌تی و بێده‌نگی ئیقلیمی بۆگه‌له‌كه‌مان په‌یدا بوو كه‌ئه‌زمونی سیاسی باشوری كوردستانی لێ هاته‌ كایه‌وه‌.

ئه‌م ئه‌زمونه‌ سیاسییه‌ وێڕای كۆسپ و كێشه‌ ناوخۆییه‌كان، به‌ڵام له‌چه‌ند وێستگه‌یه‌كدا به‌شێوه‌یه‌كی خه‌یاڵی ده‌رفه‌تی به‌ره‌و پێشچونی بۆهاته‌ پێشه‌وه‌، به‌تایبه‌تی دوای ڕوخانی ڕژێمی به‌عس له ‌2003 داو هاتنی داعش له ‌2014 دا ، له‌م دوو وێستگه‌یه‌دا پشتیوانی نێو ده‌وڵه‌تی و ته‌نانه‌ت ئیقلیمیش له‌به‌رژه‌وه‌ندی گه‌له‌كه‌مان بوو.
له‌ده‌ره‌نجامی ئه‌و ڕوداوو په‌ره‌سه‌ندنانه‌ی دوای شه‌ڕی داعش، خه‌ونی گه‌یشتن به‌سه‌ربه‌خۆیی و ڕاگه‌یاندنی ده‌وڵه‌ت جارێكیتر به‌گه‌رمی سه‌ری هه‌ڵدایه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ژێركاریگه‌ری كێشهو قه‌یرانه‌ ‌ناوخۆییه‌كاندا نوخبه‌ی سیاسی و ڕۆشنبیری دابه‌شبوون به‌سه‌ر دووبۆچون و دووستراتیژی جیاوازدا بۆگه‌یشتن به‌وئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌.
بۆچونێك پێی وایه‌ كه‌ده‌بێت‌ په‌له‌نه‌كرێ له‌ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی، به‌ڵكو له‌بری ئه‌وه‌ پێویسته ‌بنه‌ماو پێداویستییه‌ ناوخۆییه‌كانی ده‌وڵه‌ت به‌شێوه‌یه‌كی دامه‌زراوه‌یی ئاماده‌ سازی بۆبكرێت له‌ڕوی ئیداره‌یی و ئابوری و په‌یوه‌ندییه‌ هه‌رێمایه‌تی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌. هه‌رچی بۆچونی دووه‌میشه‌ پێی وابوو یان به‌لانی كه‌م خوێندنه‌وه‌ی وابوو كه‌ ئه‌وهۆكارو پێشه‌كیانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی و مام ناوه‌ندی به‌ده‌ست هاتووه‌ جگه‌له‌وه‌ش له‌ئاكامی شه‌ڕی تیرۆر و داعش و ڕۆڵی كورد له‌ومیانه‌دا، ده‌رفه‌تێكی باش ڕه‌خساوه‌ و پێویسته‌ په‌له‌بكرێ له‌كاركردنی جددی بۆگه‌یشتن به‌ڕاگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی سه‌ر‌به‌خۆی كوردستان بۆئه‌ومه‌به‌سته‌ گرنگه‌ هه‌رچی زوتره‌ ڕیفراندۆم ئه‌نجام بدرێ بۆهێنانه‌كایه‌ی ئه‌مری واقیع و ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییله‌سه‌ر بنه‌مای به‌ڵگه‌ نامه‌كانی مافی مرۆڤ و پرنسیپه‌ دیمهوكراسییه‌كان بۆگه‌یشتن به‌ماف و چاره‌ی خۆنوسین.

به‌ڵام له‌ماوه‌ی چه‌ند مانگی ڕابوردودا ئه‌وه‌بو كه‌ هه‌مو ناوچه‌كه‌و جیهان به‌گشتی سه‌رقاڵ بوو پرسی ڕیفراندۆمی باشوری كوردستانه‌وه،‌ ئه‌و ڕاستییه‌ ڕونبویه‌وه‌ كه‌لانی كه‌می پشتیوانی نێوده‌وڵه‌تی و ئیقلیمی بۆپرۆسه‌كه‌و ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی نه‌ك هه‌ر نه‌هاته‌دی، به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ دژایه‌تییه‌كی چاوه‌ڕواننه‌كراویشی به‌دواداهاتله‌وه‌ش خراپتر ئه‌وه‌بوو لایه‌نه‌ سیاسیه‌ سه‌ره‌كیه‌كان به‌هه‌ڵه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌ره‌نجامه‌كانكرد. ئاكامه‌كه‌شی به‌ڕوداوه‌ كاره‌سات باره‌كانی گه‌ڕانه‌وه‌ی سوپای عێراق و میلیشیاكانی حه‌شدی شیعی بۆكه‌ركوك و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی حكومه‌تی هه‌رێم كۆتایی هات. دیاره‌ ئه‌وه‌ شكستێكی سه‌ربازی و مه‌عنه‌وی و سایكۆلۆژی گه‌وره‌ی هێنا به‌سه‌ر گه‌له‌كه‌مان به‌گشتی و باشوری كوردستان به‌تایبه‌تی. زۆرێك له‌و ده‌ستكه‌وت و سه‌روه‌ریانه‌ی كه‌له‌ ساڵانی دوای ڕوخانی ڕژێم به‌دواوه‌ به‌ده‌ستهێنرابوون، هه‌موی له‌باربراو هه‌رێم گه‌ڕایه‌وه‌ بۆچوار گۆشه‌ی یه‌كه‌م، به‌ڵكو مه‌ترسی دووباره‌ پارچه‌ بوون و دووئیداره‌یی به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان سه‌ری ده‌رهێناوه‌ته‌وه‌.

ئه‌م ده‌ره‌نجامه‌ كاره‌ساتباره‌ شیاوی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داچڵه‌كانێكی گه‌وره‌ بۆهه‌مو لایه‌ك دروستبكات، به‌تایبه‌تی لای ئه‌وسه‌ركرده‌و لایه‌نانه‌ی كه‌به‌رپرسیارێتی سه‌ره‌كی ئه‌م بۆچونه‌و پرۆسه‌ی ڕیفراندۆمیان له‌ئه‌ستۆیه‌، هه‌قی خۆیه‌تی كه‌ڕاستگۆیانه‌ دان به‌وڕاستییه‌ تاڵه‌و هه‌ڵه‌ ستراتیژییه‌ دا بنێن و ئاماده‌بن بۆبه‌خۆدا چونه‌وه‌و قوربانیدان له‌وپێناوه‌دا.. هه‌ركام به‌ئه‌ندازه‌ی ڕۆڵ و پێگه‌ی خۆی و كاریگه‌ری له‌سه‌ر پرۆسه‌كه‌.

هاوكات پێویسته‌ ئه‌م ڕوداوگه‌له‌ هه‌ستیار و نه‌خوازراوه وه‌ك شكست و هه‌ڵه‌ی هێزه‌ سیاسیه‌كان و سه‌ركرده‌كانیان ئه‌ژمار بكرێ نه‌ك شكستێكی نه‌ته‌وه‌یی‌. هاوكات بكرێته‌ سه‌ره‌تای قۆناغێكی نوێ كه‌به‌ئاشته‌وایی نیشتیمانی و یه‌كڕیزی لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان ده‌ستپێبكات، پاشان ڕێكه‌وتن له‌سه‌ر پرۆژه‌یه‌ك بۆچاكسازی سیاسی و ئیداری و به‌دامه‌زراوه‌یی كردن و به‌نیشتیمانیكردنی دام و ده‌زگاكان و بنه‌بڕكردنی گه‌نده‌ڵییه‌كان و ده‌سته‌به‌ر كردنی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌مه‌ لایه‌نه‌.
دوا به‌دوای ئه‌وه‌ش كاری جددی بكرێ بۆ داڕشتنی ستراتیژێكی دوور مه‌ودا بۆهێنانه‌دی سه‌قامگیری سیاسی و ئابوری و به‌ده‌ستهێنانی پشتیوانی ئیقلیمی و نێوده‌وڵه‌تی بۆگه‌یشتن بۆسه‌ربه‌خۆیی و ڕاگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی كوردستان له‌هه‌ر هه‌ل و مه‌رج و ده‌رفه‌تێكیتری ئاینده‌دا كه‌هاته‌ پێش.

چونكه‌ مافی چاره‌ی خۆنوسین و گه‌یشتن به‌سه‌ربه‌خۆیی بۆگه‌لی كورد پرسێكی چاره‌نوسسازه‌، بوون و ژیانی نه‌ته‌وه‌كانی ئێستاو دواڕۆژی له‌سه‌ر وه‌ستاوه‌و ناكرێ له‌مه‌ زیاتر باجی هه‌ڵه‌ی سیاسیه‌كانی له‌پێناودا بدرێت و دووچاری كاره‌ساتی پشتشكێن بكرێت. له‌بواری سیاسیدا وه‌ك فه‌یله‌سوف و كۆمه‌ڵناسی ناوداری فه‌ره‌نسایی(گۆستاف لۆبۆن) ده‌ڵێت: زۆر واده‌بێت كه‌چه‌ند نه‌وه‌یه‌ك ده‌ناڵێنن به‌ده‌ست هه‌ڵه‌یه‌كی سیاسی یان هه‌ڵه‌ی سیاسیه‌كانیه‌‌وه‌.
گومان له‌وه‌دا نیه‌ ئه‌وه‌ی له‌م ڕۆژانه‌دا ڕوی كردۆته‌ گه‌له‌كه‌مان باجی هه‌ڵه‌ی سیاسیه‌كانیه‌تی له‌ژێر ناونیشانی گه‌یشتن به‌سه‌ربه‌خۆییدا.
پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌رێ هه‌تاكه‌ی گه‌له‌كه‌مان باجی هه‌ڵه‌ له‌دوای هه‌ڵه‌ی سیاسیه‌كانی بدات...؟!

968 جار خوێندراوەتەوە
21/10/2017

هەموو وتارەکانی ئەم نوسەرە