داخستن
بەرنامە کاتی پەخش دووبارە
هەواڵى سياسى 11:00 + 14:00 + 18:00 + 20:00 + 22:00 كورته‌ی هه‌واڵه‌كان + 23:00
باس و خواس 17:00، جگه‌ له‌رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
دوانگه‌ی خه‌ڵك 17:00 ته‌نها رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
ژێرخان 10:10 شه‌و، ته‌نها رۆژانی شه‌ممه‌
هەواڵی وەرزشی 11:30 + 18:30 + 23:30
ئەمرۆ 10:10 شەو، جگە لە رۆژانی هەینی و شه‌ممه‌ 03:00 نیوەرۆِی رۆژی دواتر
داخستن
كاته‌كانی بانگ به‌پێی شاری هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان
بەیانی 4:27
نیوه‌ڕۆ 11:54
عه‌سر 2:59
ئێواره‌ 5:48
خه‌وتنان 6:58

سه‌رده‌می پاش داعش و ئاڵنگارییه‌كانی به‌رده‌م هه‌رێمی كوردستان

د. یوسف محەمەد سادق






د. یوسف محەمەد سادق

*(وتاری سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان لە کۆنفڕانسی "ئەڵتەرناتیڤی دیموکراسی بۆ ستەمکاری و پشێوی لە ڕۆژهەڵتی ناوەڕاست، دیدی کورد و ستراتیژە پێویستەکان" لە پەرلەمانی یەکێتیی ئەوروپا ٥ و ٦/ ١٢/ ٢٠١٧)

بەرێزان زۆر سوپاس بۆ ره‌خساندنی ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ بۆ قسه‌ كردن له‌م سه‌كۆ گرنگه‌.
لە دەستپێکدا پێم خۆشە بە ناوی خەڵکی کوردستانەوە سوپاسی یەکێتیی ئەوروپا و دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا بکەم لە پێشکەش کردنی پشتیوانیی سەربازی بۆ هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە چوار ساڵی رابردوودا لە جەنگی دژ بە داعش و هاوکایی مرۆیی بۆ ئاوارەکان، هەروەها پشتیوانی لە بنیاتنانی دامەزراوە و گەشەپێدانی حوکمڕانیی باش. 
ئامادەبوون لێرە بۆمن جێگەی شانازییە و یەکێتیی ئەوروپا نموونە و بەڵگەی پێشکەوتنی مەزنی دیموکراسی و ئاشتی و لێبوردەیی و پێکەوە ژیانە. بە هیواین وەکو ئەوروپا لە داهاتوودا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئاراستەی وەها پێکەوە ژیانێك بڕوات و لەو پێناوەدا هەموو دەتوانین رۆڵی گرنگمان هەبێت.
رابردووی ئەوروپا لە ئیستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەچێت. هەردوو  هیچ هێزێکیان تیادا نیە کە بتوانێت کۆنترۆڵیان بکات، لە هەمانکاتدا کۆمەڵێک هێزیان تیادایە کە لە ململانێی یەکتردان بۆ سەپاندنی هەژەمۆنیەت. ئەوەی مێژوی ناوچەکە پێمان دەڵێت ئەوەیە کە  هیچ هێزێک بە تەنها ناتوانێت هەژمونی خۆی بە سەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بسەپێنێت.  ئەمەش مێژووی ئەوروپا بوو. ئەوروپا لە رێگای ئەم ناوەندەوە ئاشتیی بەرقەرارکرد، ئێمەش پێویستمان بە هەمان جۆر لە ناوەندە، یان هەمان جۆر لە رێکخستنی سیاسی و ئابوری.  
سەبارەت بە عێراق هاوکات لەگەڵ شکست هێنان بە داعش پەیوەندییەکانی حکومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستان تێکچوون و ئێستا لە خراپترین ئاستیدایە لە پاش ساڵی ٢٠٠٣ وە. ئەمەش بۆ ئێمە و هاوپەیمانمان نائومێدکەر بوو چونکە هێزەکانی عێراق و پیشمەرگە پێکەوە شکستیان بە داعش هێنا. روداوەکانی ئەم دواییەی کوردستان، روداوی زۆر سەخت و ناخۆش بوون. خەڵکی کوردستان  ئەمڕۆ لە دۆخێکی زۆر سەختدا دەژین لە هەموو روویەکەوە.
بۆ چارەسەری نزیک مەودای ئەو دۆخە، جارێ پێش هه‌ر شتێك پێویسته‌ دۆخی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان هێور بكرێته‌وه‌  بۆ دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ و زه‌مینه‌ بسازێت بۆ دانوستان. دەبێت بە زوترین کات دۆخی سەربازی کۆتایی پێبهێنرێت،  بە دیاریکراوی لە پارێزگای  کەرکوک و شارەکانی دوزخورماتو و مەخمور و شەنگال، كه‌ به‌ هه‌زاران هاوڵاتی ناچار بون ماڵ و حاڵی خۆیان جێبهێڵن. بە تایبەت لە شەنگال کە پێشتر لەسەر دەستی تیرۆریستانی داعش جینۆساید کران. ناکۆکیە سیاسییەکانی نێوان بەغداد و هەولێر بە شەڕ و توندوتیژی چارەسەر نابێت، وەک مێژوو پێمان دەڵێت. دەبێت هەموو ئەو کوردانەی لە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان وەدەرنراون دەست بەجێ بگەڕێندرێنەوە سەر ماڵی خۆیان و عەدالەتی ئینتقالی جێبەجێ بکرێت. کورد و تورکمان و عه‌ره‌ب و‌ كریستیانه‌كان چەندین سەدەیە له‌م ناوچه‌یه‌  پێکەوە دەژین، ئەمڕۆ لە بەر گۆڕانی دۆخی سیاسی نابێت ببنە دوژمنی یەکتر. هەروەها حکومەتی فیدرالی دەبێت رێگری بکات لە هەموو جۆرە سزادانێکی گشتی بۆ خەڵكی کوردستان بە هۆی سەرکێشیی سیاسیەکانیەوە. لە مێژووی دونیادا هەرگیز سزادانی گەلان  لە بەر هەڵسوکەوتی سیاسیەکانیان دەرئەنجامی باشی نەبووە. هەمومان کتێبە بەناوبانگەکەی کینزمان لە یادە لەمبارەوە، کە پاش کۆنگرەی ئاشتیی  ڤێرسای نوسی. 
بەڵام ئەرکی سەرەکیی ئێمە لە ناوەوەی کوردستانە. ئێمە به‌ ته‌واوی هاوڕاین له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی یه‌كێتیی ئه‌وروپا كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر چاره‌سه‌ری هۆیه‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی تیرۆر ئه‌كاته‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می دوای داعش. ئێمه‌ چیدی ناتوانین وەک چارەکە سەدەی ڕابوردوو بەردەوام بین.   یەکێک لە هۆکارە سەرەکیەکانی ئەم دۆخە نالەبارە ئەوەیە کە ئێمە بە باشی لە ڕۆڵی خۆمان و پێگەی خۆمان  تێنەگەیشتووین لە ناوچەکەدا. هەروەها بە شێوەیەکی سەردەمیانە حوکمڕانی ناکەین.  لە سەروی هەمویەوە، نەمانتوانیوە و ڕێگە نەدراوە کە سیستەمێکی وەها لە کوردستان بونیادبنرێت کە شەفاف بێت، دووربێت لە بەرژەوەندیی شەخسی، لە پێناوی خەڵكدابێت و گەندەڵ نەبێت. لە دەرەنجامی ئەمەش بە دەیان ملیار دۆلاری سامانی گشتی لە لایەن دەستەبژێرێکی کەمی حوکمڕانەوە دەستی بەسەرداگیراوە.
لەم ڕوەوە من لێره‌وه‌ ڕایده‌گه‌یه‌نم كه‌ به‌ ته‌واوی پشتیوانی له‌ هەوڵەکانی سەرۆک وەزیرانی عێراق بەڕێز عەبادی دەکەین بۆ ڕوبەڕوبونەوەی گەندەڵی، داوا ده‌كه‌ین كه‌ جه‌نگی دژی گه‌نده‌ڵی، كه‌ هیچی كه‌متر نیه‌ لە جه‌نگی دژی تیرۆر، هه‌مه‌لایانه‌ و گشتگیر بێت و كه‌سی لێ هه‌ڵاوێرد نه‌كرێت چ له‌سه‌ر ئاستی عێراق چ له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێمی كوردستان. داواش  لە یەکێتی ئەوروپا و کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ده‌كه‌ین کە بۆ دژایەتی گەندەڵی هاوکاری هەموو ئەو هێز و لایەنە عێراقی و کوردستانیانە بن کە بۆ ئەم مەبەستە کاردەکەن. لە ڕاستیدا گەندەڵی هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیریە لە سەرتاپای عێراقدا. ئەمە لە کوردستانیش فاکتەرێکی سەرەکی خراپیی حوکمڕانی و  بە هەدەردانی سامانی خەڵكی و ئەو دۆخە سەختە ئابوریەیە کە ئەمڕۆ زۆرینەی خەڵكی کوردستان تیایدا دەژین و، بەم هۆیەشەوە دەیان هەزار هاوڵاتی وڵاتیان جێهێشت و ڕویان لە هەندەران کرد بەتایبەت ئەوروپا. هێنانەوەی ئەو پارانەی بە هۆی گەندەڵیەوە چوەتە گیرفانی دەسەڵاتداران بۆ خەزێنەی گشتی، دەسمایەیەکی باش دەبێت بۆ دوبارە بونیادنانەوە ناوچە وێران بوەکان لە دوای شەڕی تیرۆر و، ئەگەر ئەم پڕۆسەیە سەربگرێت، ڕەنگە حێراق و هەرێمی کوردستان پێویستیان بە هیچ هاوکارییەکی نێودەوڵتی نەبێت.
 هه‌ڵبه‌ت گه‌نده‌ڵی بۆشاییه‌كی ئه‌منی و سیاسیی گه‌وره‌ش دروست ئه‌كات كه‌ گروپه‌ تیرۆریستیه‌كان ئه‌توانن بیقۆزنه‌وه‌.
ریشەکێشکردنی گەندەڵی و کۆتاییهێنان بە خراپیی حوکمڕانی پێویستی بە تۆکمەکردنی دەزگا هه‌یه‌،  لە سەروی هەمویەوە هەبوونی پەرلەمانێکی سەروەر كه‌ بێ هیچ ڕێگریه‌ك بتوانێت چاودێریی هه‌مو ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێ كردن بكات و لێپرسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ بكات. هه‌ڵبه‌ت به‌هێز كردنی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ریش له‌ناو دڵی ئه‌م پڕۆسه‌ ژیانیه‌دایه‌.
بۆ بەرجەستە بوونی ئەمانە دەبێت دەستورێک هەبێت، نەک تەنها وەک دەقێکی نوسراو بەڵکو وەک پەیماننامەیەک په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵاته‌كان و په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌مان و هاوڵاتی به‌ وردی و به‌شێوه‌یه‌كی دیموكراسی و دامه‌زراوه‌یی ڕێكبخات و، هەوڵبدەین  دۆخێک بهێنینە ئاراوە، لە ڕووی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیەوە کە خەڵکی کوردستان بتوانن بە باشترین شێوە پێکەوەبن. چونکە تەنها لە سەر ئەم بنەمایە، دەتوانین قسە لە سەر ئەوە بکەین کە چۆن لە گەڵ دراوسێکانمان و دونیادا پەیوەندیمان هەبێت. 
له‌ هه‌مان كاتدا ئاڵنگارییه‌كی گرنگی تر چ په‌یوه‌ست به‌ هه‌رێمی كوردستان به‌تایبه‌تی و له‌ عێراقیش به‌گشتی، بریتیه‌ له‌ كۆتایی هێنان به‌ ده‌ستێوه‌ردانی شه‌خسی و حیزبی و تایه‌فی لە کاروباری هێزه‌ چه‌كداره‌كاندا و به‌ پیشه‌یی كردنیان‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ له‌ ململانێ سیاسییه‌كاندا ده‌ستێوه‌ردان نه‌كه‌ن، وه‌گه‌رنا هه‌مو كات ئه‌گه‌ری سه‌رهه‌ڵدانی شه‌ڕی ئه‌هلی بونی ده‌بێت. دۆخه‌كە مه‌ترسیدارتر ده‌بێت ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ین له‌ توندبونی ململانێ ئیقلیمیه‌كان و ئه‌گه‌ری سه‌رهه‌ڵدانی شه‌ڕی به‌وه‌كاله‌ت له‌ نێوان ده‌وڵه‌ته‌ باڵاده‌سته‌كانی ناوچه‌كه‌ و جیهان.
له‌لایه‌كی تره‌وە پێویسته‌ به‌ میتۆدێكی جیاواز له‌ ڕابردو، هه‌م هه‌رێم و هه‌میش حكومه‌تی فیدراڵ، هه‌وڵی چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی نێوانیان بده‌ن. پێمانوایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر به‌رژه‌‌وه‌ندیی گشتی و هاوبه‌ش و به‌رژه‌وه‌ندیی هاوڵاتیان پێش به‌رژه‌وه‌نیی تایبه‌‌ت و شه‌خسی و حیزبی بخرێت، ئه‌وا چاره‌سه‌ری كێشه‌ و گرفته‌كان زۆر ئاسانتر ده‌بێت. ده‌ستوری عێراقیش بۆ زۆر له‌ پرسه‌كان نه‌خشه‌ڕێگای چاره‌سه‌ری داناوه‌. گه‌ر له‌ عێراق و و هه‌رێم مافی هاوڵاتی بون بچه‌سپێت، ئه‌وا ناكۆكیه‌‌كان زۆر خاوتر ده‌بنه‌وه‌. تا دیموكراسیش زیاتر بچه‌سپێت ئه‌گه‌ره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی شه‌ڕ و ململانێی تر كه‌متر ده‌بنه‌وه‌، وه‌ك زانراویشه‌ به‌ ده‌گمه‌ن سیستمه‌ دیموكراتیه‌كان شه‌ڕی یه‌كتر ده‌كه‌ن.
له‌ ئاستێكی تردا کوردستان میراتگری شارستانیه‌ دێرینه‌كانی میزۆپۆتامیایه‌ و لەناو دڵی کەلتور و شارستانیەتەکانی ناوچەکەدایە. شوێنگه‌ی ئێمە له‌ هه‌مان كاتدا وه‌ك شوێنگه‌ی دڵی هه‌ر سێ شارشتانیەته‌ گەورەكه‌ی تری ناوچەکەشه‌: عەرەب و فارس و تورک. هەریەکه‌ لەم شارستانیەتانەش بە شێوازی جیاواز و زۆرجار هاوشێوە کاریگەرییان هەیە لە سەر ئێمە. لە هەمانکاتدا، ئێمە لە گەڵ ئەم کەلتور و شارستانیەتانەدا هاوبەشیی زۆرمان هەیە.  ئەم خەسڵەتە جوگرافیە خەسڵەتێکی نەگۆڕە لە بوونی ئێمە، دەبێت ئێمە لە گەڵیدا مامەڵە بکەین و بیکەینە بنەمای داڕشتنی سیاسەتی خۆمان و پەیوەندیمان لە گەڵ دراوسێکانماندا. بونی په‌یوه‌ندیه‌كی هاسان و هاوسه‌نگ و دامه‌زراو له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌ش و، نه‌بون به‌ به‌شێك له‌ ململانێ ئیقلیمیه‌كان، له‌ قازانجی هه‌رێمی كوردستان و سه‌قامگیریی ناوچه‌كه‌شه‌. 
به‌ڕێزان وەک بەرپرسە ئەوروپاییەکان دوپاتیان کردوەتەوە کە ئاسایشی یەکێتی ئەوروپا لە سەر دراوسێکانیان وەستاوە، عێراق و کوردستانیش دراوسێی یەکێتی ئەوروپان.   ئێمە پێشوازی دەکەین لەو هەوڵانەی کە یەکێتی ئەوروپا دەیدات بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستان لە نێوان بەغدا و هەرێمدا.  هەروەها ئەو هەوڵ و تێگەیشتنانەیان بەرز دەنرخێنین کە دەیانەوێت ڕەگوڕیشەکانی تیرۆر دەستنیشان بکەن و هەوڵی بنبڕکردنیان بدەن. لێرەدا جێگای خۆیەتی دوپاتی بكه‌ینه‌وه‌ کە ئێستا کاتی پلانی درێژخایەن و هەمەلایەنەیە بۆ ڕووبەرووبونەوی تیرۆر و زەمینەی تیرۆر لە ئاستی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی و فیکریەوە.  ئەم کارە فرەلایەنە کە بۆ هەردولا بە سودە تەنها بە هەماهەنگیی هەردولا دەکرێت. 
گەر تیرۆر و رووبەرووبونەوەی تیرۆر لەیەکی نزیک کردینەوە، دەبێت بە هەمان شێواز و بە هەمان گوڕ قۆناغی پاش تیرۆر و هەروەها رووبەرووبونەوەی تیرۆر ئەم نزیکایەتیە پەرە پێبدات.
کارکردن بۆ بونیادنانی دەزگاکانی دەوڵەت ئەو رێگاچارە ڕاستەقینەیە کە ماوەیەکی زۆرە ئێمە داوای دەکەین و جەختی لە سەر دەکەینەوە، ئێستا خۆشحاڵین کە لە زاری بەرپرسانی یەکێتی ئەوروپاوە گوێ بیستی دەبین. 
كۆچ و تیرۆر ئه‌وه‌ی دوپات كرده‌وه‌ كه‌ ناسه‌قامگیری له‌ ناوچه‌كه‌ی ئێمه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌وروپاش ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ش به‌ دڵنیایی ته‌واوه‌وه‌ ئه‌ڵێم سه‌قامگیریی دورمه‌ودا له‌ ناوچه‌كه‌ی ئێمه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌شه‌ و پێویسته‌ كاری بۆ بكه‌ین. تەنیا رێگای بەدەستهێانی سەقامگیریش دیموکراتیزەکردنە لە رێگەی بە‌هێزکردنی دەسەڵاتی دادوەری و حوکمی یاسا و زەمانەتکردن و پاراستنی ئازادییە سیاسی و مەدەنییەکان و بنیاتنانی دەسەڵاتێکی یاسادانانی بەهێز و گەشەپیدانی مرۆیی و ئابوری. ئەمەش ئامانجی سترایژیی ئێمەیە چ وەک سەرۆکی پەرلەمان و چ وەک پارتەکەم بزوتنەوەی گۆڕان بۆ  هەرێمی کوردستان. ئەمەش دەتوانێت بنەمای بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و یەکێتی ئەوروپا بێت لەسەر بنەمای بەهای هاوبەش و بەرژەوەندی هاوبەش.

358 جار خوێندراوەتەوە
07/12/2017

هەموو وتارەکانی ئەم نوسەرە