Frequencies
پەخشی راستەوخۆ
خشتەی بەرنامەکان کاتەکانی بانگ
داخستن
بەرنامە کاتی پەخش دووبارە
هەواڵى سياسى 11:00 + 14:00 + 18:00 + 20:00 + 22:00 كورته‌ی هه‌واڵه‌كان + 23:00
باس و خواس 17:00، جگه‌ له‌رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
دوانگه‌ی خه‌ڵك 17:00 ته‌نها رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
هەواڵی وەرزشی 11:30 + 18:30 + 23:30
ئەمرۆ 10:10 شەو، جگە لە رۆژانی هەینی و شه‌ممه‌ 03:00 نیوەرۆِی رۆژی دواتر
داخستن
كاته‌كانی بانگ به‌پێی شاری هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان

1

ره‌سول ئیبراهیم

ره‌سول ئیبراهیم /ماسته‌ر له‌ ده‌روونناسی گشتی‌


سایكۆلۆژیای خۆپیشاندان (Demonstration Psychology ) به‌ یه‌كێك له‌ به‌ش و لقه‌كانی‌ سایكۆلۆژیای كۆمه‌لاَیه‌تی‌ داده‌نرێت وه‌ هه‌ندێ جار له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ مۆركێكی سیاسی یان جوولاَنه‌وه‌یه‌كی سیاسییه‌ بۆته‌ جێگای لێكۆلینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی‌ لقێكی تری‌ سایكۆلۆژیا به‌ناوی‌ سایكۆلۆژیای سیاسی ، ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌ جه‌معی (Collective Behavior)به‌ كۆمه‌ڵێك سیفه‌ت و تایبه‌تمه‌ندی ده‌ناسرێته‌وه‌ له‌ هه‌مووشیان دیارتر بریتییه‌ له‌وه‌ كه‌ ڕه‌فتاری‌ تاك (Individual Behavior)له‌ سه‌رتادا دیاره‌، به‌لاَم دوای‌ ورده‌ ورده‌  ون ده‌بێت تا له‌ كۆتاییدا ڕه‌فتاری‌ تاكی تێدا به‌دیناكرێت. 


بێگومان جوولاَنه‌وه‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان به‌ یه‌كێك له‌ ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌ جه‌معییه‌كان داده‌نرێت ،كه‌ سه‌رتا جوولاَنه‌وه‌كه‌ له‌ تاكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت كه‌ هه‌ڵچوونه‌ له‌ شێوه‌ی‌ پاڵنه‌رێك (Motivation) له‌پشتیه‌وه‌یه‌تی‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌  تاك ئاڕاسته‌ بكات به‌ره‌و ئه‌نجامدانی‌ ڕه‌فتارێك دواتر ده‌سته‌یه‌ك له‌ خه‌ڵكی كه‌ هاوه‌به‌شن له‌ هه‌مان ڕه‌فتار كۆده‌بنه‌وه‌ به‌لاَم ده‌كرێت پاڵنه‌ری‌ ڕه‌فتاره‌ هاوبه‌شه‌كه‌ جیاواز بێت ڕوونتر بڵێین سه‌باره‌ت به‌ خۆپیشاندان كاتێك ڕووده‌دات وه‌ك ڕه‌فتارێكی ده‌سته‌ جه‌معی  كه‌ كۆمه‌ڵێك تاك هاوبه‌شن له‌ ئه‌نجامدانی‌ یه‌ك ڕه‌فتاردا.


ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت چه‌مكی كۆمه‌ڵ ـ یش ڕوون بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ له‌ ژماره‌یه‌ك كه‌س پێك دێت ڕفتاری‌ هاوبه‌شیان هه‌یه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان ڕۆڵێك به‌ ویستی‌ خۆیان جاری‌ واش هه‌یه‌ كار دابه‌شكردن هه‌یه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن، هه‌موو ئه‌ندامانیش پێوه‌رێك ڕێكیان ده‌خات كه‌ ڕه‌فتاری‌ هاوبشه‌،به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی‌ بریتییه‌ له‌ ئامانجی هاوبه‌ش كه‌ پێداویستی‌ ئه‌ندامانی به‌شدار به‌دی ده‌هێنێت هه‌روه‌ها بوونی‌ حه‌ز و پاڵنه‌ری هاوبه‌ش و په‌سه‌ندكراو كه‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ كارلێكی نێوانیان هه‌روه‌ها بوونی‌ ڕێگه‌و هۆكاری‌ په‌یوه‌ندی به‌تایبه‌تی‌ زمانی‌ قسه‌كردن و نووسین و ده‌ربڕینی‌ هاوبه‌ش به‌دی ده‌كرێت.
وه‌ك گوتمان ئه‌م حاڵه‌ته‌ سه‌رتا له‌تاكه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات له‌ ڕووی‌ سایكۆلۆژییه‌وه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ سێ  ڕه‌هه‌ندی‌ سه‌ره‌كی‌ پێكدێت (عقڵ و هه‌ڵچوونه‌كان و ڕه‌فتاره‌كان)ه‌، ڕه‌فتاره‌كانی‌ ئێمه‌ پاڵنه‌ری‌ لایه‌نی‌ هزر وعه‌قڵی‌ ئێمه‌ن یان هه‌ڵچوونه‌كانی‌ ئێمه‌ن پێش ئه‌وه‌ی‌ بێمه‌ سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ ده‌مه‌وێت له‌ ڕووی‌ زانستی‌ ده‌روونیه‌وه‌ ئاماژه‌یه‌كی‌ زانستی‌ بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی‌ وه‌ك بنه‌مایه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ده‌مانه‌وێت شرۆڤه‌ی بكه‌ین له‌ ڕه‌فتاری‌ مرۆڤ جێگای‌ باوه‌ڕ بێت بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ چه‌ند تیۆرێكی زانستی‌ ده‌روونناسی سه‌لمانێنرا ئاماژه‌ پێده‌كه‌ین كه‌ زیاتر بۆمان ڕوون ده‌بێته‌ هۆكاری‌ ئه‌م جۆره‌ ڕه‌فتاران چین له‌ خواره‌وه‌ ڕوونی‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌:-
یه‌كه‌م : تیۆری‌ بێبه‌شكردنی  رێژه‌یی (نڤریه‌ الحرمان النسبی ) ماسلۆ به‌ نموونه‌ (Abraham Maslo)
دۆخه‌كانی‌ بێبه‌شكردنی‌ سیاسی‌(الحرمان السیاسی) بێبه‌شكردنی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌(الحرمان الاجتماعی) بێبه‌شكردنی‌ ئابوری‌ (الحرمان الاقتصادی‌) بێبه‌شكردنی‌ ڕوشنبیری‌ (الحرمان الپقافی) هه‌موو ئه‌و حاڵه‌ته‌ بێبه‌شكردنانه‌ كه‌ به‌شێكن له‌ پێداویستی‌ ئه‌مڕۆ تاك و كۆمه‌ڵگا كۆده‌نگیه‌ك دروست ده‌كات كه‌ له‌ نێویاندا چ تاك  چ ده‌زگا هه‌وڵ ده‌ده‌ن دۆخی ژیانی‌ ناهه‌مووار بگۆڕن به‌ ژیانێكی‌ ئاسایی  و مافی هه‌مووان تێیدا ده‌سته‌به‌ر كرا بێت .
ئه‌بره‌هه‌م ماسلۆ (Abraham Maslo) له‌ چوارچێوه‌ی‌ زانستی‌ ده‌رووناسی‌ تیۆرێكی‌ پێشكه‌شكرد  كه‌ كۆی‌ تیۆریه‌كه‌ی‌ له‌ سه‌ر پێداویستیه‌كانی‌ مرۆڤ دامه‌زراوه‌، ماسلۆ ئاماژه‌ ده‌كات به‌ پێداویستیه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی‌ مرۆڤ  كه‌ بۆ مانه‌وه‌ی‌ خۆی‌ به‌رده‌وامی‌ له‌ ژیاندا هه‌وڵی‌ تێركردنیان ده‌دات كه‌ هه‌ر یه‌كه‌ له‌وه‌ پێداویستیانه‌ به‌ڕیز له‌ زۆر زۆر گرنگترینه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ هه‌بوونی‌ پێداویستی‌ كۆتایی‌ به‌لای مرۆڤه‌وه‌ گرنگه‌، ماسلۆ ئه‌م پێداویستیانه‌ی‌ دابه‌شكردووه‌ به‌سه‌ر پێنج ئاست له‌ هه‌ڕه‌مێكدا كه‌ بنكه‌ی‌ هه‌ڕه‌مه‌كه‌ له‌ هه‌موویان گرنگتره‌ به‌مشێوه‌یه‌ی‌ خواره‌وه‌:


1.پێداویستی فیزۆلۆژی و ژینییه‌كان(خوارن وخواردنه‌وه‌،خه‌وتن، هه‌ناسه‌)  
2.پێداویستی سه‌لامه‌تی‌(ئاسایشی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ ، ئاسایشی‌ دارایی، ، ئاسایشی‌ خێزان، سه‌لامه‌تی‌)
3. پێداویستی‌ خۆشه‌ویستی‌ وپه‌یوه‌ندی (كاروجالاكی كۆمه‌لاَیه‌تی‌،به‌زه‌یی ،هاوكاری‌ ،خۆشه‌ویستی‌ ،دڵنه‌وای‌)
4. پێداویستی‌ پشتگیری‌ ڕێزلێنان  (ڕێزلێنانی‌ خود ،هه‌له‌كان ،ڕێزلینانی‌ ئه‌وانیتر، ده‌سترۆشتویی ،خۆ باوه‌ڕی‌)
5. پێداویستی‌ خۆ پێگه‌یاندن(چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌،به‌ ده‌ستهێنانی‌ ڕاستی‌ ، جوانكاری‌ ، به‌ده‌ستهێنانی‌ لوتكه‌ی‌ لێهاتوویی)
كاتێك ئه‌م پێداویستیانه‌ ده‌كه‌ونه‌ مه‌ترسییه‌وه‌ یان له‌مپه‌ر په‌یدا ده‌بێت له‌ تێربوونی‌ ئه‌وا ڕاسته‌وخۆ مرۆڤ پاڵده‌نێن له‌ سه‌ر لابردنی‌ و خرۆشانێك له‌ تاكدا ڕووده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و مه‌ترسیه‌ لابه‌رێت ،چونكه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ له‌سه‌ر مانه‌وه‌ی‌، كاتێكیش تاك هه‌ست ده‌كات سه‌رچاوه‌ی‌ مانه‌وه‌ی‌ زۆر به‌توندی مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر پاڵنه‌ری‌ وه‌لاَمی به‌هێزتر ده‌بێت ، مرۆڤ ئه‌و كاته‌ هه‌ڵده‌چێت كه‌  ڕێگری‌ هه‌بوو له‌ تێركردنی‌ پێداویستییه‌كانی‌، جا ئه‌و پێداویستیانه‌ ماددی‌ بن یان مه‌عنه‌وی‌ بۆ نموونه‌ كه‌سێك برسیه‌تی‌ تۆ ناهێڵیت تێر بێت یان تاك حه‌زێكی‌ یاسایی‌ و قانونی‌ خۆی هه‌یه‌ ڕێگری‌ لێده‌كریت له‌و حه‌ز و خولیایانه‌ وه‌ك حه‌زی‌ خوێندن و حه‌زی‌ سه‌فه‌ر و حه‌زی وه‌رگرتنی‌ پله‌یه‌ك له‌ ده‌سته‌لاَت و بوون به‌ سه‌ركرده‌ كه‌ بۆ كۆمه‌ڵێكی‌ دیاریكراو هه‌رچه‌ند له‌وانه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ شیاویش نه‌بێت، به‌لاَم جێگی‌ كه‌سانێكی لێوه‌شاوه‌  ده‌گرێنه‌وه‌ له‌ كاتێكدا كۆمه‌ڵێكی‌ باش و شاره‌زای لێ بێبه‌ش ده‌بن پشتگوێ ده‌خرێن.


یه‌كێك له‌و هه‌ولاَنه‌ی‌ مرۆڤ ده‌یدات هه‌تاوه‌كو ئه‌و كاته‌ی‌ ده‌مرێت بریتییه‌ له‌ مانه‌وه‌ی‌(بقاْ )، بۆیه‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌لاكانی‌ له‌ پێناو پاراستنی‌ سه‌لامه‌تیه‌ ده‌روونی و سه‌لامه‌تیه‌ جه‌سته‌ییه‌كانه‌، بۆیه‌ جاری‌ وا هه‌یه‌ مرۆڤ بوونی‌ له‌ ڕووی‌ فیزیكیه‌وه‌ وه‌ك جه‌سته‌ یان ئاسایشی‌ ده‌روونی‌ ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسیه‌وه‌ كه‌ ترسێك هه‌یه‌ له‌سه‌ر مانه‌وه‌ی‌ (بقاْ )، ئه‌م ترسه‌ ئه‌گه‌ر بوونی‌ هه‌بوو مرۆڤ پاڵده‌نێت بۆ په‌رچه‌ كردار (feedback)، ئه‌و په‌رچه‌ كرداره‌ جاری‌ وا هه‌یه‌ ناڕه‌زایه‌تیه‌ و ده‌نگۆیه‌ك له‌ ناو خه‌ڵكدا، جاری‌ واش هه‌یه‌ خوپیشاندانه‌ یان یاخیبوونی مه‌ده‌نیه‌ یان هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌و شۆڕشه‌.


له‌ هه‌رێمی كوردستاندا به‌ داخه‌وه‌ دیارده‌یه‌كی‌ تر به‌دیده‌كرێت ده‌توانین بڵێین هۆكارێكیتری‌ ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌ جه‌معین، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ دروستبوونی‌ جیاوازی‌ چینایه‌تی‌  هاولاَتی پله‌ یه‌ك و پله‌ دوو پله‌ سێ  سیاسه‌تی‌ برسیكردن ، كاتێك مرۆڤ وه‌ك هاولاَتی ڕێز و ئحترامی لێناگیرێت  سه‌رچاوه‌ی‌ ژیانی‌ نیه‌و په‌رچه‌ كرداری‌ ده‌بێت، چونكه‌ به‌ حسابی خۆی‌ و له‌ واقیعدا خۆی‌ ده‌بینێت خراوه‌ته‌ په‌راوێزه‌وه‌، ورده‌ ورده‌ هه‌تاوه‌كو ئاستی‌  ڕێزنه‌گرتن و په‌راوێزخستن قه‌باره‌ی‌ گه‌وره‌تر بوو، هه‌ڵچوونه‌كه‌ش گه‌وره‌تر ده‌بێت،نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ جاری‌ وا هه‌یه‌ كه‌سێك له‌ ئاستی‌ وه‌زیردایه‌ هه‌ست ده‌كات كه‌ ناتوانێت موماره‌سه‌ی‌ ده‌سه‌لاَته‌كانی‌ خۆی‌ بكات .
له‌ ڕووی‌ مه‌عنه‌وییه‌وه‌ هه‌ندێ جار گروپێك ڕێكخراوێك یان حزبێك  زوڵمێكی لێده‌كرێت و بێبه‌ش ده‌كرێت له‌ مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ خۆی‌  وه‌ك ده‌زگایه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ كه‌ به‌شێكن له‌ پێكهاته‌ی‌ ده‌زگا كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان،به‌شێوازێكی‌ زۆر ناشیرین ده‌بینین  ده‌سته‌یه‌ك له‌ نوخبه‌ی‌ سیاسی ده‌ست ده‌گرن به‌سه‌ر هه‌موو جومگه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا و حكومه‌تدا، هه‌ر له‌ حكومه‌ت و په‌رله‌مانه‌وه‌ هه‌تاوه‌كو ده‌گاته‌ بازرگانی‌ و بازاڕ و په‌یوه‌ندی نێوده‌وڵه‌تی‌ به‌ ئاره‌زووی‌ خۆیان چیان بوێت ده‌یكه‌ن، ئه‌م شێوازه‌ زۆر به‌ ڕوونی‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌بینرێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وشدا ئه‌وه‌ی‌ ڕوویداوه‌ له‌ ڕابردوو  له‌و نه‌گبه‌تیانه‌ی‌  به‌سه‌ر ئه‌م میلله‌ته‌ هاتووه‌  هه‌مووی‌ له‌ سایه‌ی ده‌ستی‌ ئه‌م نوخبه‌ی‌ سیاسییه‌وه‌ بووه‌.


لێره‌وه‌ شتێك هه‌یه‌ ده‌بێت ئاماژه‌ی‌ پێ بكه‌ین، ئه‌ویش  بۆجوونی‌ (هربرت ماركۆز)ه‌ كه‌ ده‌ڵێت: هه‌تاوه‌كو مه‌ودای په‌راوێزخستن و برسیكردن زیاتر بێ هه‌ستی‌ ناڕه‌زایه‌تیش زیاتر ده‌بێت، هه‌روه‌ها هه‌تاوه‌كو گروپ و ده‌زگا كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان په‌راوێزبخرێن  ده‌نگی‌ ناڕه‌زایه‌تی زیاتر ده‌بێت، له‌ بچووكترین ده‌زگا و پێكهاته‌ی‌ كۆمه‌ڵگا بیگره‌ كه‌ خێزانه‌ هه‌تاوه‌كو خوێندكاران و مامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران جوتیاریاران و ڕێكخراوه‌كان و ...هتد،به‌مشێویه‌ جۆرێك له‌ هه‌ڵچوون ڕووده‌دات له‌ نێو تاكدا كه‌ په‌رچه‌كرداری‌ هه‌موو ئه‌و تاكانه‌ كۆده‌كاته‌وه‌و یه‌ك ئاڕاسته‌ وه‌رده‌گرێت ، به‌لاَم هه‌موو جارێك مه‌رج نیه‌ په‌رچه‌كردار وفیدباك  له‌ شێوه‌ی خۆپیشاندان ده‌ركه‌وێت جاری‌ وا هه‌یه‌ له‌ جنێودانێكه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات تا ده‌گاته‌ به‌رد فڕێدان و سووتاندن و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌و شۆڕشكردن .


ئه‌گه‌ر سه‌رنجێك بده‌ینه‌ دۆخی سیاسی و ئابوری‌ و كۆمه‌لاَیه‌تی هه‌رێمی كوردستان ده‌بینین له‌ سه‌ر ئاستی‌ تاك و جاری‌ واش هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ گروپ و ڕێكخراو  زۆر به‌ ئاشكرا مافه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی‌ لێ زه‌وتكراوه‌ و موماره‌سه‌ی‌ ئاساییانه‌ی‌ ژیانی‌ خۆی ناكات، بێبه‌شكراون(حرمان) له‌ تێركردنی‌ پێداویستیه‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌ویه‌كانیدا كاتێك ئه‌م ئێشه‌ من ده‌گرێته‌وه‌ ئه‌و و ئه‌وان ده‌گرێته‌وه‌ خاوه‌ن كێشه‌ و گرفته‌كان ده‌چنه‌پاڵ یه‌كتری‌ زه‌مینه‌یه‌كی‌ ده‌روونی‌ له‌ سه‌ره‌تادا دواتر ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌جه‌معی له‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی‌ ناڕه‌زایه‌تیدا دروست ده‌بێت.


دووه‌م : تیۆری‌ سه‌رچاوه‌ی‌ زانیاری‌(نڤریه‌ تعبیئه‌ المصادر)
دوای‌ تیۆره‌ی بێبه‌شكردن فره‌ سه‌رچاوه‌یی  هه‌یه‌ هۆكارو پاڵنه‌ره‌ن بۆ دروستبوون و به‌شدار له‌ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌جه‌معی‌،بۆئه‌وه‌ی‌ له‌وه‌تێبگه‌ین كه‌ڕه‌فتاری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ده‌سته‌جه‌معی‌ له‌خۆیه‌وه‌ و به‌هه‌وانته‌ دروست نابێت،به‌ڵكوو كۆمه‌ڵێك پاڵنه‌ر و پێدراوی‌ گرنگ و هه‌ستیار به‌شدارن له‌ دروستكردن و ئاماده‌كردنی‌ ئه‌و دۆخانه‌ی‌ ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌ جه‌معی تێیاندا ده‌سته‌به‌رده‌بێت.
1.ـ  چینی‌ ڕۆشنبیران: یه‌كێك له‌و چینانه‌ی‌ كاریگه‌ری‌ گه‌وره‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاو ڕه‌فتاره‌كانی‌ داده‌نێت ڕۆشنبیره‌كانن،ڕۆشنبیران كه‌چینێكی‌ نوخبه‌ن و هه‌ڵگری‌ ئایدیای‌ ڕۆشنی‌ پشت ئه‌ستورن به‌ هۆشیاری‌ هه‌مه‌لایه‌نی‌ كاریگه‌ر.به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان ده‌بێت به‌ عه‌قڵ و چاوی‌ كۆمه‌ڵگا و به‌تایبه‌تی‌ له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی‌ كه‌ هه‌ستی‌ هۆشیارییان تاڕاده‌یه‌ك نزمه‌ و لاساییكردنه‌وه‌ی‌ (ڕه‌فتاری‌ و گوفتاری‌) تێدا باڵایه‌. 


له‌هۆشیاری‌ سیاسی‌ و كۆمه‌لاَیه‌تی‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئێمه‌دا ڕۆشنبیران نه‌خشی‌ گه‌وره‌یان هه‌یه‌،هه‌رله‌سه‌ره‌تاوه‌ شۆڕشه‌ سیاسی‌ و جووڵانه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ئیلهامیان له‌بیری‌ ڕۆشنبیران وه‌رگرتووه‌،خۆئه‌گه‌ر خۆشیان ڕابه‌رایه‌تیان نه‌كردبێت، ئه‌وا له‌ نه‌خشه‌سازی‌ بیرو ئایدیاو تێڕوانین و ئاڕاسته‌ی‌ جموجووڵه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كاندا كاریگه‌ری‌ گه‌وره‌یان هه‌بووه‌ له‌كۆمه‌ڵگای‌ ئێمه‌دا زمانی‌ ڕه‌خنه‌و ده‌رخستنی‌ نادادی‌ و گه‌نده‌ڵی‌ و مه‌حرومكردن له‌سه‌رزاری‌ نوخبه‌ی‌ ڕۆشنبیران ده‌ركه‌وتووه‌،ئه‌وان بوون كه‌یه‌كه‌م هه‌نگاوی‌ ئه‌و جووڵانه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌یان دروستكردو خستیانه‌ سه‌رپێ‌ ڕۆلی گه‌وره‌یان بینیوه‌ له‌ وشیاركردنه‌وه‌ی‌ تاك به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ و به‌تایبه‌تی‌ ئاشنا كردنیان به‌ مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ تاك وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی گرنگی ناو كۆمه‌ڵگا.


2.بواری‌ میدیایی‌: گومانی تێدا نیه‌ بواری‌ میدیایی كاریگه‌ری‌  گه‌وره‌ دروست ده‌كات له‌ سه‌ر سایكۆلۆجیای‌ تاك، ئه‌م بواره‌ گرنگه‌ له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا بوونی‌ هه‌بێت، ده‌توانێ‌ ڕاسته‌وخۆپاڵنه‌رێكی به‌هێزو كاریگه‌ر بێت له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی‌ تاك و شێوه‌ی‌ ڕه‌فتاركردنی‌ ده‌سته‌جه‌معی‌ و بڵاو كراوه‌ی‌ میدیایی بینراو بیستراو و نووسراو به‌گشتی‌ ئه‌توانێ‌ له‌یه‌ك كاتدا ڕه‌خنه‌ له‌ داكه‌وته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسیه‌كه‌ بگرێت و هه‌روه‌ها جێگره‌وه‌(بدیل)ده‌ستنیشان بكاتمیدیا سه‌رخۆ كار له‌سه‌ر ڕه‌فتارو گوفتاری‌ تاك ده‌كه‌ن و مه‌حرومیه‌ت و بێ‌ مافی‌ خۆی‌ ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌ست،له‌ئه‌نجامدا ئه‌م بۆچون و فاكتانه‌ ده‌كاته‌ حه‌قیقه‌تی‌ چه‌سپاو له‌ هۆشی‌ و خۆیداو بارگاوی‌ ده‌بێت به‌و فاكته‌ مه‌عریفیانه‌،لێره‌وه‌ ڕه‌فتاری‌ تاك و ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌جه‌معی‌ دروست ده‌كات به‌تایبه‌تی‌ له‌ كایه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كدا و جوڵانه‌وه‌ی‌ مه‌ده‌نیانه‌ دروست ده‌كات، به‌تایبه‌تیش له‌ كاتی‌ كاردانه‌وه‌دا، ئه‌و كاردانه‌وانه‌ی‌ كه‌ناره‌زایه‌تیان تێدایه‌.


سێیه‌م: سۆسیال میدیا: ئه‌م پێدراوه‌ میدیاییه‌ كه‌ له‌ناو ته‌كنه‌لۆژیاوه‌ دروست بووه‌و ته‌كنه‌لۆژیاش ئاراسته‌ی‌ ده‌كات هه‌رته‌كنه‌لۆژیاش به‌ئاسانترین شێوه‌و به‌كوالێتیه‌كی‌ سه‌رسوڕهێنه‌ر ده‌یگه‌یه‌نێته‌ مرۆڤه‌كان له‌ته‌واوی‌ كون و قوژبنه‌كانی‌ دونیا، سۆسیال میدیا كه‌ پانتاییه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ بواری‌ نێتی‌ داگیر كردووه‌و زۆرترین وه‌رگرو به‌كارهێنه‌ری‌ هه‌یه‌ و خزمه‌تگوزاریه‌كانی‌ خستۆته‌ گیرفانی‌ به‌كارهێنه‌ره‌كانیه‌وه‌ له‌ڕێگای‌ مۆبایلی‌ زیره‌كه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئۆنلاین بووبه‌ به‌ته‌حه‌دایه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ میدیایی‌،ئه‌م میدیایه‌ كه‌هیچ سانسۆرێك ناناسێت و به‌كارهێنه‌ر هه‌رچیه‌كی‌ بووێت ڕاسته‌وخۆ بڵاو ده‌كاته‌و و له‌كه‌مترین كاتدا ده‌گاته‌ وه‌رگره‌كانی‌، له‌سه‌ر ڕه‌فتاری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ زۆركاریگه‌ره‌و ده‌توانێ‌ له‌ماوه‌كی‌ كه‌مدا كاریگه‌رییه‌كانی‌ بدۆزێته‌وه‌، ئاڕاسته‌ی‌ ڕه‌فتاره‌ چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌كان ڕوو بدات له‌م میدیایه‌دا ،جگه‌له‌وه‌ی‌ كه‌هیچ فلته‌ر و ڕه‌قیبێك ناناسێت، هه‌موو تاكێكیش به‌ئه‌ندازه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌بینه‌ر و بیسه‌ر تیایدا،هێنده‌ش ده‌بێته‌ بینراو بیسراو بۆئه‌وانی‌ دیكه‌، به‌مانایه‌ك له‌ماناكان هه‌موو تاكێك كه‌ناڵێكی‌ گرنگ و كاریگه‌ری‌ له‌به‌رده‌ستدایه‌و ده‌توانێ‌ نامه‌كان وه‌رگرێت، بكه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ریان هه‌م كاریگه‌ریش هه‌بێت له‌سه‌رئه‌وانی‌ دیكه‌،به‌تایبه‌تی‌ كه‌ ئه‌م میدیایه‌ فره‌چه‌شن و فره‌ ڕه‌نگه‌، هیچ كام له‌ به‌كارهێنه‌رانی‌ سۆشیال میدیا له‌ ناو ئه‌م میدیایه‌دا بێبه‌ش نابێت.


له‌چه‌ندساڵی‌ ڕابردودا ئه‌م میدیایه‌ بوو به‌ پاڵنه‌رێكی گرنگ بۆ ده‌رخستنی‌ ئاستی‌ نیگه‌رانی‌ و ناڕه‌زایه‌تیه‌كان له‌دونیای‌ عه‌ره‌بیدا.ئه‌وه‌ی‌ پێی ده‌گوترێ‌ (به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌) له‌ ئاڕاسته‌كردنی‌ ڕه‌فتاری‌ تاك،  به‌رهه‌می‌ ڕاسته‌وخۆی‌ سۆشیال میدیایه‌، ئه‌م جۆره‌ له‌میدیا ته‌نها گه‌نده‌ڵی‌ و نادادیه‌كان ده‌رناخات به‌ڵكو ڕاسته‌وخۆ به‌شداره‌ له‌ڕێكخستنی‌ خۆپشاندانه‌كان و دروستكردنی‌ ڕه‌فتاری‌ تاكی و ڕه‌فتاری‌ ده‌سته‌جه‌معی‌.
سوشیال میدیا له‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئێمه‌شدا كاریگه‌ریه‌ ده‌روونی‌ و ڕه‌فتاریه‌كانی‌ زۆر به‌هێزی‌ ده‌ركه‌وتوون و دوور له‌ میدیای‌ فه‌رمی‌ كه‌ ئه‌ندازه‌یه‌كی‌ زۆر میدیایه‌كی‌ فلته‌رداره‌، ناتوانێ‌ زۆركات ڕاسته‌وخۆ په‌یامه‌كانی‌ به‌ڕوونی‌ بنێرێت.سۆشیال میدیا كاریگه‌ریه‌كانی‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌هێزه‌ كه‌ده‌توانێ‌ نه‌ك كاریگه‌ر بێت له‌سه‌ر تاك، به‌ڵكو هێزه‌ سیاسیه‌كان و ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسیش بێنێته‌ سه‌رخه‌ت.


لێره‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ كۆمه‌لێك به‌ره‌نجام كه‌له‌م خاڵانه‌دا ڕوونی‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌
أ: سه‌رجه‌م ئه‌و پێدراوه‌ ڕۆشنبیری‌ و ڕۆژنامه‌نووسی‌ و میدیاییانه‌ هۆشیاریه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ فه‌ردی‌ و ده‌سته‌جه‌معی‌ دروست ده‌كه‌ن،به‌وه‌ی‌ كاریگه‌رده‌بن به‌وه‌ی‌ ده‌ری ده‌خه‌ن كامه‌ مافی‌ هاوڵاتیه‌و پێویسته‌ ئه‌و مافانه‌ی‌ بۆدابین بكرێت،ئه‌ركی‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵات و هێزه‌سیاسیه‌كان كامه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر خۆیدا؟ هه‌روه‌كوو چۆن داوای‌ ئه‌ركی‌ لێده‌كری‌ پێویسته‌ ئاواش مافی‌ پێ بدرێت، واته‌ تاك ئه‌وكاته‌ هه‌ڵگری‌ هۆشیارییه‌كی‌ گرگه‌ له‌وه‌ی‌ مافی‌ خۆی‌ جێبه‌جێ ده‌كات، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا بێده‌نگ نابێت مافه‌كانی‌ پێشێل بكرێت.


بۆنموونه‌:چینی‌ مامۆستایان ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ریانه‌ وه‌كو ئه‌رك كه‌بریتیه‌ له‌ ده‌وام و وانه‌ وتنه‌وه‌و گه‌یاندن و پێگه‌یادنی‌ تاكی‌ كۆمه‌ڵگاو به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ فێركردن و زانستی‌ كۆمه‌ڵگا، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌ویش داوای‌  مافی‌ خۆی‌ ده‌كات، هه‌روه‌ختێك كه‌مته‌رخه‌می‌ له‌به‌رامبه‌ر مافه‌كانیدا كراو مه‌حرومكرا له‌شایسته‌ییه‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌ویه‌كانی‌ ده‌روونی‌ په‌رێشانی‌ ڕوی‌ تێ ده‌كات و كاردانه‌وه‌ی‌ گوفتاری‌ و ڕه‌فتاری‌ ده‌بێت، وه‌ك ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ی‌ كه‌ بینیمان له‌ڕابردودا.
ب: ئه‌م بێمافی‌ و زه‌وتكردنه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسیه‌وه‌ تاك تووشی‌ كاردانه‌وه‌(ردفعل) ده‌كات،كه‌ده‌ڵێین كاردانه‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ نیه‌ كه‌كاردانه‌وه‌كه‌ عه‌قڵانی‌ و ڕێكخراو ده‌بێت،به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ سه‌رنجی‌ بێباكی‌ سیاسی‌ ڕابكێشێ‌ هه‌وڵئه‌دات ئه‌و به‌چی‌ نیگه‌ران ده‌بێ‌ ئه‌وه‌بكات،بۆ نموونه‌ له‌ خۆپشاندانه‌كانی‌ ئه‌م دواییانه‌دا باره‌گای‌ حزب و فه‌رمانگه‌ له‌هه‌ندێك ناوچه‌ ده‌ سوتێنران كه‌ خۆپشاندانه‌كان وێنای‌ توڕه‌بوونێكی‌ ڕه‌فتارییان ده‌كرد.
كه‌واته‌ نیگه‌رانی‌ و توڕه‌ییه‌كان پاڵنه‌ری‌ پێشتریان هه‌بووه‌و له‌خۆیانه‌وه‌ نه‌هاتوون،به‌مانایه‌كی‌ دیكه‌ خه‌ڵكی‌ له‌خۆیانه‌وه‌ نایه‌نه‌ سه‌رشه‌قام و ناڕه‌زایه‌تی‌ ده‌رنابڕن و پێشتر هۆكارگه‌لێكی‌ زۆر كاریان له‌سه‌ر ڕه‌هه‌ندی‌ سایكۆلۆژی‌ و ده‌روونی‌ كردووه‌و سه‌ره‌نجام گه‌یاندویانه‌ته‌ ترۆپكی‌ توڕه‌یی‌ و ڕه‌فتاری‌ توندو تیژ.
ج: ڕه‌فتاری‌ خۆپشاندان یه‌كێكه‌ له‌دیارده‌كانی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌و له‌كۆمه‌ڵگاكانی‌ ئێمه‌و ده‌وروبه‌رماندا جێگیربووه‌،وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ توند له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی‌ نادادگه‌رو زه‌وتكه‌ر، پێشتریش باسمان له‌وه‌كرد كه‌ خۆپشانده‌ر به‌وپه‌ڕی‌ هه‌ستی‌ بێبه‌شكردن و توڕه‌یی‌ هاتووه‌ته‌ سه‌رشه‌قام ،له‌و له‌حزه‌یه‌دا هیچ شتێكی‌ بۆ گرنگ نیه‌ له‌و داخوازیانه‌ی‌ خۆی‌ زیاتر،هیچ په‌یمان و په‌یامێكیش ڕایناگرێت و ده‌رونی‌ هێورناكاته‌وه‌ جگه‌ له‌و ڕه‌فتاره‌ توندانه‌ی‌ كه‌ده‌یاننوێنێت و ده‌یه‌وێت له‌ڕێگایه‌وه‌ سه‌رنجی‌ ده‌سه‌ڵات به‌لای‌ خۆیدا ڕابكێشێت.


له‌كۆتاییدا ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ خۆپشاندانه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان ڕه‌هه‌ندێكی‌ به‌هێزی‌ سایكۆلۆژی‌ و ده‌روونی‌ قوڵیان له‌پشته‌وه‌یه‌،ئه‌و حیرمانه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌ وایكردووه‌ تاكی‌ ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ له‌نێوان خۆی‌ و ده‌سه‌ڵاتدا نه‌ك دیوارێكی‌ به‌رلینی‌ هه‌ست پێ بكات، به‌ڵكو هۆكاری‌ سه‌ره‌تاو كۆتایی‌ نه‌هاتنه‌ دی‌ خۆزگه‌و ئاواته‌كانی‌ به‌هی‌ ئه‌و بزانێت.


 بۆ نووسینی‌ بابه‌ته‌كه‌ سوود له‌م  سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌ 
1. خلیل عبدالرحمن، ده‌روونزانی كۆمه‌لاَیه‌تی‌ . 
2.فوئاد سدیق، ده‌روونزانی سیاسی.
3.جۆن كارل، مرۆڤ و ئاكار و كۆمه‌ڵگا.
4.دایفد باتریك، علم النفس السیاسی‌.
5.عادل كمال، الدلالات النفسیه‌ .

805 جار خوێندراوەتەوە
25/03/2018

هەموو وتارەکانی ئەم نوسەرە