Frequencies
پەخشی راستەوخۆ
خشتەی بەرنامەکان کاتەکانی بانگ
داخستن
بەرنامە کاتی پەخش دووبارە
هەواڵى سياسى 11:00 + 14:00 + 18:00 + 20:00 + 22:00 كورته‌ی هه‌واڵه‌كان + 23:00
باس و خواس 17:00، جگه‌ له‌رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
دوانگه‌ی خه‌ڵك 17:00 ته‌نها رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
هەواڵی وەرزشی 11:30 + 18:30 + 23:30
ئەمرۆ 10:10 شەو، جگە لە رۆژانی هەینی و شه‌ممه‌ 03:00 نیوەرۆِی رۆژی دواتر
داخستن
كاته‌كانی بانگ به‌پێی شاری هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان

كەركووك و قۆناغێكی دیکەی داگیركاری

عارف قوربانى


لە دوای 16ی ئۆكتۆبەرەوە هەر رۆژە و هەواڵێكی جیاواز لە كەركووكەوە دەبیستین. لە كوشتن و رفاندنی خەڵك، لە هێنانی عەرەب بۆ كەركووك و نیشتەجێكردنیان، لە گۆڕین یان لابردنی بەڕێوەبەری كورد و دانانی عەرەب و توركمان لە شوێنیان. تازەترین بابەتیش كە ترسێكی زیاتری لای كوردی ئەو شارە دروستكردووە، هەندێ‌ رێكاری ئیداریی پارێزگای كەركووك و وەزارەتی كشتوكاڵی عێراقە لەبارەی وەرگرتنەوەی ئەو زەویوزارە كشتوكاڵییانەی بەدەست جووتیارە كوردەكانەوەن و لە دوای كەوتنی سەدامەوە گەڕاونەتەوە ناوچەكانیان و گەڕاندنەوەی بۆ ئەو عەرەبە هاوردانەی كاتی خۆی سەدام وەك مەكرەمە بە بڕیاری (مەجلیسی قیادەی سەورە) پێشكەشی كردبوون.

ئەو زەوییە كشتوكاڵییانەی دەوروبەری كەركووك كە خاوەندارێتیان بۆ كورد و توركمان دەگەڕێتەوە، لە ساڵی 1975 وە بە چەند قۆناغێك تا ساڵی 1995 لەلایەن بەعس و بە بڕیاری مەجلیسی قیادەی سەورە بە بیانووی جیاجیا لە خاوەنەكانیان زەوتكراوە، بەم شێوەیە: 

بە بڕیاری ژمارە 369 لە 31/3/1975 رووبەری 131555 دۆنم زەوی.

بەبڕیاری ژمارە 824 لە 28/7/1976 رووبەری 38218 دۆنم زەوی.

بەبڕیاری ژمارە 949 لە 23/8/1977 رووبەری 123391 دۆنم زەوی.

بەبڕیاری ژمارە 931 لە ساڵی 1995 رووبەری 900000 دۆنم زەوی.

كۆی رووبەری ئەو زەوییە كشتوكاڵییانە یەك ملیۆن و سەت و نەوەت و سێ‌ هەزار و سەت و شەست و چوار دۆنم زەوییە و دواتر لە چوارچێوەی پرۆسەی تەعریبدا بۆ نیشتەجێكردنی عەرەبە هاوردەكان تەرخان كراون. بەشێكی زۆری ئەو زەوییانە كەوتوونەتە سنووری گوندەكانی كورد و توركمان لە چواردەوری كەركووك، لە سەردەمی بەعس خەڵكەكەی راگوێزران و زەوییەكانیان درایە ئەو عەرەبە هاوردانەی لە شوێنی ئەوان نیشتەجێ‌ دەكران. 

دوای كەوتنی سەدام لە چوارچێوەی رێكارە دەستوورییەكانی مادەی 140 كورد گەڕاونەتەوە زێدی خۆیان و عەرەبە هاوردەكانیش بە هەمان رێكار قەرەبوو كراون و دەبوو بچنەوە شوێنی پێشوویان، بەڵام هەڵەی كورد لەوەدا بوو قبوڵی كرد ئەوانە زۆربەیان لە ناوچەكانی كەركووك بمێننەوە و لە دەرفەتێكی وەك ئەو گۆڕانكاریانەی لە دوای 16ی ئۆكتۆبەر هاتە ئاراوە، بكەونەوە گێچەڵكردن بە دانیشتووانی كورد تا جارێكی تر دەست بەسەر ماڵ و موڵكیاندا بگرن. ماوەیەك لەڕێگەی بەكارهێنانی چەكدارە پەرتەوازەكانی داعشەوە مەترسییەكی زۆریان بۆ ژیانی كورد لەو گوندانە دروستكرد، دواتریش بە پشتیوانیی ئیدارەی كەركووك و دەسەڵاتی بەغدا و بە چەند رێكارێكی ئیداریی وەزارەتی كشتوكاڵ لە بەغداوە، مۆڵەتی خاوەندارێتی دەدرێتەوە عەرەبە داگیركەرەكان. 

ئەگەر لەسەر نەخشە لە پانتایی و رووبەری ئەو زەوییانە بڕوانیت كە پێشتر لەسەر دەستی سەدام دەستیان بەسەرداگیراوە، چ لە رووی رووبەرەوە و هەروەها لەڕووی شوێنەوە، دەزانیت كە ئەوە بەشێك بووە لە ستراتیجی تەعریب و پاكتاوی رەگەزیی كورد لەو شارە. رووبەری ملیۆنێك و 200 هەزار دۆنم زەوی دەستیان بەسەرداگیراوە، كە وەك بازنەیەك یا وەك پشتێنەیەكی ئەمنی بە دەوری كەركووكدا هەڵكەوتوون و بەعس لە كوردی زەوتكرد و عەرەبی بۆ هێنا، لە چواردە ساڵی نێوان كەوتنی سەدام تا داگیركردنەوەی كەركووك بەشێكی كەمیان لەلایەن كوردەوە ئاوەدان كرابوونەوە، ئێستا لەو بەشەش ژمارەیەكیان چۆڵ كراون و ئەوەی ماویشە هەڕەشەی لەسەرە.

ئەمە لە كاتێكدایە هەموو ئەو جووتیارە كوردانە لە چوارچێوەی رێكارە دەستوورییەكان و قۆناغەكانی مادەی 140 و لە رێگەی دادگاوە زەوییەكانیان وەرگرتبووەوە، هەروەها لە هەرسێ‌ دامەزراوە دەوڵەتییەكەی عێراق: پەرلەمان، سەرۆكایەتی كۆمار و ئەنجوومەنی وەزیران و تەنانەت لە سەردەمی ئەنجوومەنی حوكمیش، بڕیار لەسەر ئەوە دەرچوو كە هەموو بڕیارەكانی (مەجلیسی قیادەی سەورە) هەڵدەوەشێنەوە، واتا بە رێكارە دەستوورییەكان و بە بڕیاری دادگا و بە هەڵوەشانەوەی بڕیارەكانی بەعسیش، مافی خاوەندارێتی ئەو زەوییانە بۆ كورد گەڕاونەتەوە. بەڵام ئێستا بە بەرچاوی هەموو دامەزراوە دەوڵەتییەكان و ئیدارەی كەركووك و بەغداوە درێژە بەو ستراتیجەی بەعس دەدرێتەوە. 

لەلایەكی دیکەشەوە بەهەڵدانەوەی لاپەڕەیەكی كۆن (رێككەوتنی نێوان كوتلەكانی ناو ئەنجوومەنی پارێزگای كەركووك لە 2/12/2007 بۆ بەیەكسانی بەڕێوەبردنی شارەكە بە رێژەی 32%) ئێستا بە سوودوەرگرتن لەلاوازیی پێگەی كورد ئەو رێككەوتنە دەسەپێنن، بەو هۆیەوە بەشێكی زۆر لەپشكی كورد وەردەگرنەوە و زۆربەشی دەدەن بە توركمانی شیعە. بەغدا بەمەبەست ئەم سیاسەتە لە رێگەی (راكان سەعید)ی پارێزگارە بەوەكالەتەكەی كەركووكەوە جێبەجێ‌ دەكەن، لەلایەك ناكۆكیی نێوان كورد و سوننە لە كەركووك قووڵ دەكەنەوە و لەلایەكی تریشەوە بە هێنانە پێشەوەی توركمانی شیعە، هەژموونی شیعە بەسەر كەركووكدا زاڵ دەكەن، تا لە دوورمەوداشدا مەیلیان بەلای بەغدادا بێت زۆرتر وەك لەوەی چاویان لە توركیا یان شەراكەتی كورد بێت.

پوختەی قسەكە ئەمەیە كورد چی دەكات و چۆن رێگە لەم تەعریبە نوێیە دەگرێت كە هاوشێوەی سەرەتاكانی بەعس دەستیان كردووەتەوە بە پرۆسەی پاكتاوی رەگەزی؟ ئێستا بەهۆی یەكهەڵوێست نەبوونی كورد بەرانبەر بە كەركووك و ئەو رووداو و لێكەوتانەی لە دوای 16ی ئۆكتۆبەرەوە هاتوونەتە ئاراوە، هەروەها بەهۆی بایەخنەدانی میدیای كوردی بەو هەڕەشە و مەترسیانەی لەسەر كەركووك هەن، خەڵكی شارەكانی هەرێمی كوردستان ئاگایان لەوە نییە لە كەركووك چی دەگوزەرێت. رەنگە باوەڕ بەوەش نەكەن ئەگەر بڵێین حوكمی ئێستای كەركووك بە حوكمی سەردەمی بەعس دەچێت.

بەڵام راستییەكەی ئەوەیە كە كەركووك لەبەردەم دۆخێكی مەترسیداردایە، بەغدا زۆر بە وردی و بە پلان و بەرنامە كار لەسەر كەركووك دەكات، تەنانەت لەناو هێزە سیاسییەكان و كارەكتەرە سیاسییەكانی كوردیش لەو شارە خەڵكانی وابەستە بەو ستراتیجەی بەغدا زۆرن كە رۆژانە ئاو دەكەنە ئاشی بەهێزبوونی پێگەی بەغداوە و رۆڵی كورد لاوازتر دەكەن. چەند مانگی داهاتوو كەركووك دەخرێتە بەردەم پرۆسەیەكی چارەنووسسازەوە كە هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگایە، مەرج نییە ئەوەی بەغدا لە هەڵبژاردنی مایسی رابردوو بۆ هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لە كەركووك كردی بۆ راگرتنی هاوسەنگی، ئەمجارە دووبارەی بكاتەوە، دوور نییە پێچەوانەكەی بچەسپێنێ‌ و بەوەش بۆ داهاتوویەكی زۆر دوورتر كورد لە كەنار دەهێڵێتەوە.

ئێستا تا دێت رێگاكانی بەهێزبوونەوەی كورد لەو شارە لاوازتر دەبن، ئەگەر رۆژانێك بە یەكهەڵوێستی و یەكڕیزیی كورد دەتوانرا هاوكێشەی كەركووك راست بكرێتەوە، ئێستا پرۆسەی داگیركارییەكە بە ئەندازەیەك چووەتە پێش، یەكڕیزی و پێكەوەیی كوردیش باری كورد راست ناكاتەوە. ئێستا ئەگەر دەرفەتی پەیداكردنی هاوبەشێك بۆ كورد سەنگی پێ بداتەوە، ئەوە بە دڵنیاییەوە پاش ساڵێكی تر ئەو كارتەش هیچ بایەخێكی نامێنێ. گرنگە كورد بیر لە كەركووك بكاتەوە، دەستەبژێری كۆمەڵگا، نوخبەی خوێندەوار و بەدەربەستی ناو هێزە سیاسیەكان، دەبێ بەدوای تەگبیردا بگەڕێن، ئەگەرنا ئەوە بە دڵنیاییەوە كەركووك بۆ دواوە دەگەڕێتەوە و هەرێمیش لەگەڵ خۆی پەلكێش دەكات. 

378 جار خوێندراوەتەوە
08/08/2018

هەموو وتارەکانی ئەم نوسەرە