Frequencies
پەخشی راستەوخۆ
خشتەی بەرنامەکان کاتەکانی بانگ
داخستن
بەرنامە کاتی پەخش دووبارە
هەواڵى سياسى 11:00 + 14:00 + 18:00 + 20:00 + 22:00 كورته‌ی هه‌واڵه‌كان + 23:00
باس و خواس 17:00، جگه‌ له‌رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
دوانگه‌ی خه‌ڵك 17:00 ته‌نها رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
هەواڵی وەرزشی 11:30 + 18:30 + 23:30
ئەمرۆ 10:10 شەو، جگە لە رۆژانی هەینی و شه‌ممه‌ 03:00 نیوەرۆِی رۆژی دواتر
داخستن
كاته‌كانی بانگ به‌پێی شاری هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان

مۆڕاڵی حكومڕانی‌

عه‌بدولحه‌كیم زراری‌


ئه‌گه‌ر هه‌وڵی راستكردنه‌وه‌ی‌ پرۆسه‌ی‌ حكومڕانی‌ له‌ هه‌رێم بده‌ین له‌ پێناو بونیادنانی‌ سیستمێكی‌ تۆكمه‌ی‌ حكومڕانی شه‌فاف و دادگه‌ر كه‌ پایه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ سه‌رڕاست (رشید)ی‌ تیابێ و ته‌ندروستانه‌ و نۆڕماتیڤییانه‌ فه‌رمانڕه‌وایی بكات، به‌ر له‌ هه‌موو شتێك پێویسته‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ حكومڕانی‌ تێكه‌ڵ به‌ مۆڕاڵ و به‌ها به‌رزه‌كان بكرێت، واته‌ ره‌فتار و هه‌ڵس و كه‌وتی‌ فه‌رمانڕه‌وا و كارمه‌ندان له‌ نێو په‌یكه‌ری‌ فه‌رمانڕه‌واییدا هه‌ر له‌ بنكه‌وه‌ تاكو لوتكه‌ ده‌بێ به‌ ئه‌خلاقییاتی‌ حكومڕانییه‌وه‌ موتربه‌ بكرێ و گرێ بدرێت.

ئێمه‌ كه‌ باس له‌ مۆڕاڵ ده‌كه‌ین به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ و له‌سه‌ر ئاسته‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ و جڤاتییه‌كه‌یه‌وه‌ به‌ زمانێكی‌ ساكار ده‌توانین بڵێین به‌و بایه‌خه‌ مرۆڤانه‌یه‌ ده‌گوترێت كه‌ هه‌وڵی كۆنتڕۆڵ كردنی‌ هه‌ڵسوكه‌وتی‌ مرۆڤ  ده‌دا و ده‌بێته‌ بنه‌مای‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ كرده‌وه‌ی‌ باش و خراپه‌كان له‌ یه‌كتری‌. به‌لاَم له‌سه‌ر ئاسته‌ سیاسی و ئیدارییه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌گه‌ر شۆڕی‌ بكه‌ینه‌وه‌ نێو دونیای‌ سیاسه‌ت وحكومڕانی‌ ئه‌وا ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م دوو جۆر له‌ حكومڕانی داین، یان ئه‌وه‌ته‌ حكومڕانییه‌كمان ده‌بێت كه‌ له‌سه‌ر پیله‌ره‌كانی‌ مۆڕاڵ هه‌ڵچنراوه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی‌  ئه‌فلاتۆن و ئه‌رستۆ و كانت داكۆكی‌ له‌سه‌ر ده‌كه‌ن، یانیش ده‌سه‌لاَت وحكومه‌تێكمان ده‌بێت كه‌ داشۆردراوه‌ له‌ پرانسیپه‌ مۆڕاڵییه‌كان وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ نیكۆلا ماكیاڤیلی و تۆماس هۆبز جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ده‌كه‌نه‌وه‌، جا سه‌باره‌ت به‌ به‌ره‌ی‌ یه‌كه‌میان بۆ نموونه‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌فلاتۆن و ئه‌رستۆ ده‌یڵێن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌خلاق ده‌بێ ببێته‌ كۆڵه‌كه‌ی‌ سیاسه‌ت و فه‌رمانڕه‌وایی، كه‌واته‌ له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ولاَتێك یان ته‌نانه‌ت تاكێكیش كه‌ په‌نا بۆ سته‌مكاری‌ و نا دادگه‌ری‌ و گه‌نده‌ڵی ده‌بات، هۆیه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پایه‌ی‌ بنه‌ما ئه‌خلاقییه‌كانی‌ لاواز و له‌رزۆكه‌، جا به‌م پێودانگه‌ش بێت ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ یان حكومه‌ته‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و تاكه‌، بێ ئه‌خلاقه‌ كه‌ په‌نا بۆ ئه‌م كاره‌ دزێو و نه‌شیاوانه‌ ده‌بات كه‌ پێچه‌وانه‌ی‌ هه‌موو نۆرم و پره‌نسیپ و به‌ها و داب و نه‌ریته‌ باوه‌كانی‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌ن، چونكه‌ پاراستنی‌ ماف و دادپه‌روه‌ری‌ و رێزگرتن له‌ حورمه‌ت و شكۆی‌ مرۆڤه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا یه‌كێكه‌ له‌ بنچینه‌كانی‌ ئه‌خلاق، به‌دیهێنانی‌ ماف و خواسته‌كانی هاولاَتیانیش له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌ركی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ سیاسییه‌، كه‌واته‌ خه‌ڵكی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئه‌وكاته‌ متمانه‌یان به‌ فه‌رمانڕه‌وایان ده‌بێت وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ كانت ده‌یڵێت ئه‌وه‌ی‌ بۆخۆت ره‌وا ده‌بینی‌ به‌ خه‌ڵكیش ره‌وا ببینه‌، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت كه‌سێك ده‌بێت به‌ مرۆڤێكی‌ خاوه‌ن ئه‌خلاق كه‌ هه‌ست به‌ ئه‌رك بكات نه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی‌ ، قازانج، ترس، سزادان، پاداشت یان یاسایه‌ك ناچاری‌ بكات بۆ كردنی‌ كارێك یان ئه‌ركێك. 

دیاره‌ ئه‌م تێزه‌ی‌ ئه‌فلاتۆن و ئه‌رستۆ و كانت ته‌واو پێچه‌وانه‌ی‌ به‌ره‌ی‌ دووه‌مه‌، بۆ نموونه‌  روانگه‌ی‌ نیكۆلا ماكیاڤیلی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێویست ناكات فه‌رمانڕه‌وا یان سیاسه‌تمه‌دارێك پابه‌ند بێت به‌ ره‌وشته‌ باشه‌كان، به‌ڵكو بۆ وه‌ده‌ستهێنانی‌ ده‌سه‌لاَت و مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌لاَتدا هانیان ده‌دات بۆ فێڵ و ساخته‌كاری‌ و درۆ، هه‌ربۆیه‌ پێی وایه‌ میر (ده‌سه‌لاَتدار) پێویست ناكات خاوه‌نی‌ ئه‌خلاقی باش بێت گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ رواڵه‌ت خۆی‌ به‌ مرۆڤێكی‌ باش نیشان بدات، دیاره‌ تۆماس هۆبزیش درێژه‌ده‌ری‌ ئه‌و بیروبۆچوونانه‌ی‌ ئه‌و بوو به‌لاَم به‌ فۆرمێكی‌ تر، هۆبز باوه‌ڕی‌ به‌وه‌ بوو كه‌ بۆ ئازادی‌ كه‌سێك ن ده‌بێ ماف و ئازادی‌ كه‌سێكی‌ تر یان كه‌سانی‌ تر زه‌وت بكرێ یان ژێر پێ بخرێن، یان به‌ دیوێكی‌ دی‌ ده‌ڵێت مرۆڤ له‌ ئاست مرۆڤدا گورگه‌. 

 ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ستیشه‌ به‌ روانگه‌ قورئانییه‌كه‌وه‌ بۆ نامۆڕاڵی حكومڕانی  یان سیاسه‌تی‌ نا ئه‌خلاقی، به‌ خێرایی ئاماژه‌ پێ ده‌ده‌م، دیاره‌ له‌ قورئاندا باس له‌ فه‌رمانڕه‌وایی مه‌لیكه‌كان و سه‌رۆكه‌كان كراوه‌ ئه‌وانه‌ی‌ سیاسه‌ت و حوكمه‌كانیان دوور بوونه‌ له‌ ئه‌خلاق و به‌ها و نۆڕمه‌ به‌رزه‌كان، بۆ نموونه‌ له‌ ئایه‌تێكی‌ قورئاندا باس له‌م جۆره‌ سیاسه‌ت و فه‌رمانڕه‌واییه‌ نا مۆڕاڵیه‌ كراوه‌ كه‌ خوای‌ گه‌وره‌ ده‌فه‌رمووێت: قَاڵتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِژَا دَخَلُوا قَرْێه‌ً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّه‌َ أَهْلِهَا أَژِلَّه‌ً ۖ وَكَژَٰلِكَ ێفْعَلُونَ (34). كه‌واته‌ كاری‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌م جۆره‌ ره‌فتاره‌ سیاسییه‌ فه‌رمانڕه‌واییه‌ دوو شته‌: یه‌كه‌میان: افسدوها، واته‌ فه‌سادی‌ و تێكدانی‌ ولاَت و نه‌هێشتنی‌ ئارامی و ئازادی‌ هاولاَتیان و خه‌ڵك به‌ گشتی‌. دووه‌میان: وجعلوا أعزه‌ اهلها أژله‌، واته‌ شكاندنی‌ حوڕمه‌ت و شكۆی‌ مرۆڤه‌كان و لێسه‌ندنه‌وه‌ی‌ ئیراده‌ و هه‌وڵدان بۆ شكاندنی‌ هه‌ر كه‌سێك كه‌ به‌ كۆیلایه‌تی‌ رازی‌ نه‌بێت. جا گه‌ر سه‌یری‌ بكه‌ین فه‌رمانڕه‌وایی یان سیاسه‌تی‌ نا ئه‌خلاقی له‌ ده‌وری‌ ئه‌م دووبابه‌ته‌ ده‌خولێته‌وه‌ واته‌ هه‌م گه‌نده‌ڵی و هه‌میش شكاندنی‌ شكۆی‌ تاكه‌كان.
جا هه‌ر كه‌س و لایه‌نێك چ له‌سه‌ر ئاستی‌ تاكی (فه‌رمانڕه‌وا/كارمه‌ند) یان له‌سه‌ر ئاستی‌ داموده‌زگایی (ده‌وڵه‌ت/حكومه‌ت) ئه‌م دوو كاره‌ بكات (گه‌نده‌ڵی و شكاندنی‌ شكۆ) ئه‌وا حكومڕانیه‌تییه‌كه‌ی‌ یا خود سیاسه‌ته‌كه‌ی‌ به‌پێی‌ دیده‌ قورئانییه‌كه‌ به‌تاڵ و داماڵراوه‌ له‌ ته‌واوی‌ مۆڕاڵ و به‌ها به‌رزه‌كان.

به‌ داخه‌وه‌ له‌ سایه‌ی‌ كابینه‌ یه‌ك له‌ دوای‌ یه‌كه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم  به‌ درێژایی بیست و حه‌وت ساڵی رابردوو كه‌ ده‌كاته‌ چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك ئه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌می‌ هێناوه‌ تاكێكی‌ شكستخواردووی‌ و به‌ خه‌سارچووی‌ بێ ئومێده‌ له‌ ئاینده‌ی‌ خۆی‌ و كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی‌ جاران تاكی‌ كوردی‌ خه‌ونی‌ پێوه‌ ده‌بینێ گۆڕینی‌ دونیابوو كه‌چی به‌داخه‌وه‌ ئه‌مڕۆ به‌هۆی‌ حكومڕانیی خۆماڵییه‌وه‌ ئه‌م خه‌ونه‌ له‌ گۆڕینی‌ دونیاوه‌ بۆ گۆڕینی‌ شوێن گۆڕدراوه‌، مه‌به‌ست له‌ هه‌ڵهاتن و جێهێشتن و سه‌رهه‌ڵگرتنی‌ تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌م هه‌رێمه‌ كه‌ ئینتیمای‌ نیشتیمانی‌ كاڵ بووه‌ته‌وه‌ بگره‌ به‌ زیندان و دۆزه‌خی‌ خۆیانی‌ ده‌زانن. 

ئێمه‌ كه‌ باس له‌ مۆڕاڵی حكومڕانی‌ ده‌كه‌ین مه‌به‌ست لێی هه‌ستكردنی‌ به‌رپرسیارییه‌تییه‌ له‌لای‌ به‌رپرسانی‌ ولاَت به‌رامبه‌ر به‌ ماف و خواسته‌كانی‌ هاولاَتیان، كه‌چی به‌داخه‌وه‌  به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ لۆجیكی‌ حكومڕانی‌ ته‌ندروست و  ئاماده‌گی‌ عه‌قلییه‌تی حزبی بۆ فه‌رمانڕه‌وایی كردن له‌م هه‌رێمه‌ی‌ خۆماندا، ئه‌م فه‌زا گشتییه‌ی‌ هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ كه‌ تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ ئێمه‌ی‌ زۆر ماندوو و بێ ئومێد كردووه‌ و مه‌حكومی‌ ئه‌م دۆخه‌ شكستخواردووه‌ی‌ كردووه‌، به‌ جۆرێك دۆش داماون و هیلاك و شه‌كه‌ت بوون باڵی به‌سه‌ردا كێشاون و بڕستی‌ لێ بڕیون، بۆیه‌ به‌ ناچاری‌  له‌به‌رده‌م دوو ئه‌گه‌ردا هێشتوویه‌تییه‌وه‌، ئه‌گه‌ری‌ خۆخواردنه‌وه‌ و گینگلدانی‌ زیاتر و چوونه‌وه‌ ناوخۆیی و له‌گه‌ڵیدا رۆیشتن و ژیانكردن، یان ئه‌گه‌ری‌ هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ و ده‌ربازبوون و راپسكان لێی، جا كۆچی به‌ لێشاوی‌ خه‌ڵكی‌ ئێمه‌ له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا بۆ ده‌ره‌وه‌ هه‌ڵهاتنبوو له‌ ژینگه‌یه‌ك له‌سه‌ر زه‌مینێك كه‌ فه‌مانڕه‌وایان و كاربه‌ده‌ستانی‌ هه‌رێم خولقاندوویه‌تیان و له‌به‌رامبه‌ریشدا ده‌سته‌وه‌سانن و توانا و هێزی‌ له‌ خۆگرتن و سه‌رمایه‌گوزاری‌ و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌یانی‌ نه‌بوو.

ئه‌وه‌ی‌ ماوه‌ته‌وه‌ له‌ كۆتاییدا بیڵێم ئه‌وه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌و تێڕوانیانه‌ی‌ كه‌ ئاماژه‌مان پێدا له‌ مه‌ڕ مۆڕاڵی حكومڕانی‌، ده‌سه‌لاَتی‌ كوردی‌ و حكومڕانانی‌ به‌داخه‌وه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی‌ دوایی له‌ پڕۆسه‌ی‌ فه‌رمانڕه‌وایی كردنیاندا  ره‌چاوی‌ ئه‌خلاقییات و به‌ها به‌رزه‌كانیان له‌ نێو فه‌لسه‌فه‌ی‌ حكومڕانیدا نه‌كردووه‌، بۆیه‌ هیچ جۆره‌ ئاسۆیه‌كی‌ روونی‌ بێ ته‌م و مژی‌ دڵخۆشكه‌ر به‌دی‌ ناكرێ به‌ڵكو ئه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ ته‌نیا سیما و مۆركی‌ هه‌رێمێكی‌ قه‌یراناوی‌ و لێوان لێوه‌ له‌ ئاریشه‌ و ته‌نگژه‌ی‌ به‌سه‌ریه‌كدا كه‌له‌كه‌بوو. 

287 جار خوێندراوەتەوە
17/11/2018

هەموو وتارەکانی ئەم نوسەرە