Frequencies
پەخشی راستەوخۆ
خشتەی بەرنامەکان کاتەکانی بانگ
داخستن
بەرنامە کاتی پەخش دووبارە
هەواڵى سياسى 11:00 + 14:00 + 18:00 + 20:00 + 22:00 كورته‌ی هه‌واڵه‌كان + 23:00
باس و خواس 17:00، جگه‌ له‌رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
دوانگه‌ی خه‌ڵك 17:00 ته‌نها رۆژانی پێنج شه‌ممه‌
هەواڵی وەرزشی 11:30 + 18:30 + 23:30
ئەمرۆ 10:10 شەو، جگە لە رۆژانی هەینی و شه‌ممه‌ 03:00 نیوەرۆِی رۆژی دواتر
داخستن
كاته‌كانی بانگ به‌پێی شاری هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان

چەند زانیاری و پێشنیارێك دەربارەی داری یۆكالیبتۆس (قەڵەمتۆز )


په‌یام

دوای ئەوەی دەنگۆیەك لەناو هاووڵاتیان بڵاوبووەوە سەبارەت بە درەختی یۆكالیبتۆس، ڕێكخراوی ئایندە بۆ پاراستنی ژینگە بە پێویستی زانی بابەتێكی زانستی بە چەندین بەڵگە بخاتەڕوو، ئەویش بۆ بەرچاوڕوونیی هاووڵاتیانی خۆشەویستی هەرێمی كوردستان.

ئەم بابەتە زانستییە لەلایەن یەكێك لە خۆبەخشە دڵسۆزەكانی ڕێكخراوەكەمانەوە بە ناوی (ئارام حازم فەتاح، خاوەنی بڕوانامەی ماستەر لە بواری دارستان و بەڕێوەبردن لە وڵاتی ئوسترالیا) ئامادە كراوە. بەو هیوایەی بگاتە دەست زۆرترین هاووڵاتی هەرێمی كوردستان، لە ڕێگەی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو و دەستەی پاراستن و چاككردنەی ژینگەی هەرێمی كوردستان.

پێناسە: یۆكالیبتۆس Eucalyptus، دارێكە سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ وڵاتی ئوسترالیا، دواتر لەوێوە بڵاوبووەتەوە بۆ وڵاتانی تر. جۆرەكانی ئەم دارە دەگاتە نزیكەی (850 بۆ 900) جۆر. هەر جۆرێكیان لە ڕووی ڕەنگ, باڵا, ڕەگ, شێوازی گوڵ و گەڵا...، تایبەتمەندیی خۆی هەیە.

لە هەموو وڵاتێك دوو جۆر دار هەیە: جۆرێكیان كە ڕەسەنە، واتا هاوردە نەكراوە, جۆرەكەی تر كە هاوردەكراوە لە دەرەوەی وڵات. واتا داری یۆكالیبتۆس یەكێكە لەو دارانەی كە هاوردەی خاكی عێراق و هەرێمی كوردستان كراوە.

مێژووەكەی: مێژووی هاوردەكردنی ئەم جۆرە دارە بۆ خاكی عێراق، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵەكانی 1920، كە لە گۆڤاری (موسوعە النبات العراقیە, مجلد 4, عدد 1) باس كراوە كە بەردەستە لە زانكۆی دهۆك. لەو ساڵانەدا (1920)ەكان نزیكەی (30 – 4-) جۆری داری Eucalyptus هێنراوەتە خاكی عێراقەوە بۆ تاقدكردنەوەیان، تەنها نزیكەی (20) جۆریان سەركەوتوو بوون و گونجاون لەگەڵ خاكی عێراق و هەرێمی كوردستاندا, بەڵام توێژینەوەكان ئەوەیان دەرخستووە كە تەنها دوو جۆر زۆر بەربڵاو بوون و زیاد دەبینرێن. جۆری یەكەمیان Eucalyptus microtheca)) (یۆكالیبتۆس مایكرۆتیكا)  ناسراوە بە Coolibah) ). ئەم جۆرە لە هەرێمی كوردستان نابینرێت، بەڵام لە ناوەڕاست و باشووری عێراق ناشتنی سەركەوتوو بووە و بڵابووەتەوە. جۆری دووەمیان Eucalyptus camaldulensis)) ناسراوە بە (River red gum) (داری بنێشت). لە خاكی هەرێمی كودستان زۆر بەربڵاوە و سەركەوتوو بووە. جۆری دووەمیان زۆر باشترە لە جۆری یەكەم، چونكە گەشەی باشترە و قەدەكەیشكی ڕێكترە، بەڵام جۆری یەكەم قەدی ناڕێكە و لقی زۆرە.

هەندێ‌  زانیاری دەربارەی جۆری دووەم Eucalyptus camaldulensis)):

بەرزییەكەی: بەرزییەكەی لە خاكی هەرێمی كوردستان لە نێوان (20 بۆ 50)مەتردایە. قەدەكەی تا بەرزایی دوو مەتر لە ئاستی خاكەوە زبرە، دواتر لووس دەبێ‌ تاكو كۆتایی سەرەوەی دارەكە.
گەڵاكان: هەر لەسەرەتای سەوزبوونی تۆوەكان ڕاستەوەخۆ دەردەكەون. شێوەی وەك تیر وایە و لووسە. ڕەنگی سەوزە، هەندێ‌ جار بە لای شین یان سووردا دەڕوات. درێژییەكەی لە نێوان (12 – 22)سم، پانییەكەی لە نێوان (0,8 – 1,5)سم. دارێكی هەمیشە سەوزە، واتا گەڵاكانی هەڵناوەرێن.
گوڵەكان: شێوەی هێشووییە. درێژییەكەی لە نێوان (10-15)سم. گولدان لە هەموو وەرزەكاندا ڕوو دەدات، بەڵام  بە زۆری لە وەرزی بەهاردا. گوڵەكان زۆر زۆر بەسوودن بۆ هەنگەوانی.
بەرەكەی: شێوەی نیمچە گۆییە، بەڵام بەشی سەرەوەی اسگوانییە  و لە كاتی پێگەیشتنیدا دەكرێتەوە.
تۆوەكەی: تۆوەكانی شێوەی كەپسوولە. لە مانگەكانی نۆ و دە پێ‌ دەگەن. باشترین تۆو لەو دارانەی بەدی دەكرێ‌ كە تەمەنیان لە نێوان (6 -7) ساڵە. تۆوەكان پێویستیان بە هیچ  معامەلەیەك نییە پێش چاندن.  تۆوەكان دەبێ‌ وشك بكرێنەوە. بۆ هەر كیلۆیەك لە كەپسوولەكان، نزیكەی دوو ملیۆن تۆوی تێدایە. ئەگەر تۆوەكان لەژێر پلەی گەرمای نێوان 25 – 30 پلە چێندران، ئەوا بۆ ماوەی 5 ڕۆژ سەوز دەبن. كاتی چاندنیان لە كۆتایی وەرزی پایز و زستان و سەرەتای بەهارە.
دارەكەی: جۆری دارەكەی بەسوودە بۆ دروستكردنی كاغەز و خەڵووز و دروستكردنی سلیلۆز و داری فایبەر و مۆبیلیات، هەروەها قەدەكەی زۆر بەسوودە بۆ عاموودی كارەبا، چونكە ڕێكە.
بەرگری لە پلەی گەرما: لە وەرزی هاویندا بەرگەی پلەی گەرمای تاكو  (50) پلە دەگرێت بە بێ‌ ئاودان. هەروەها لە وەرزی زستاندا بەرگەی تا پێنج پلەی ژێر سفر دەگرێت. بەرگەی وشكەساڵی دەگرێـت.
گەشەی: یەكێكە لەو دارانەی كە گەشەی زۆر خێرایە. سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەم جۆرە دارە لە ماوەی ساڵێكدا نزیكەی (3.5)م سێ‌ مەتر و نیو بەرز دەبێتەوە. لە ماوەیەكی چەند ساڵێكدا (10)م بەرز دەبێتەوە، بە مەرجێك كەشوهەواكەی گونجاو بێت، بەڵام ئەمە تەنها لە خاكی خۆی كە ئۆسترالیایە، ڕوو دەدات، چونكە كەشوهەوای لەبارە و ساڵ دوازدەی مانگ باران دەبارێ‌ لەوێ‌, بەڵام لە خاكی عێراق و هەرێمی كوردستان پێناچێت ڕوو بدات، چونكە خاكی خۆی نییە.
ڕەگەكەی: گومانی تێدا نییە كە هەموو جۆرە دارێك ڕەگی تا ڕادەیەك دەڕوات، بە شێوەی ئاسۆیی و ستوونی، بۆ ئەوەی خۆی بە پێوە ڕابگرێ‌. ئەم جۆرە یۆكالیبتۆسە لە توێژینەوەكان وا باس كراوە كە لە وڵاتی خۆیدا ڕەگی بە شێوەی ستوونی تا (10)م دەڕوات، هەروەها بە شێوەی ئاسۆیی تا (20)م دەڕوات. بەڵام لە كتێبێكی عەرەبی لە زانكۆی مووسڵ بەردەستە بە ناونیشانی (تصنیف أشجار الغابات) باس لەوە دەكات ئەم جۆرە دارە لە خاكی عێراق و هەرێمی كوردستان زیاتر بە شێوەی ستوونی دەڕوات بەرەو ناو زەوی، چونكە ئاستی ئاوی ژێر زەوی نزمە، ئەمە وا دەكات دارەكە ڕەگ دابكوتێ‌ بە دوای ئاودا.
شوێنی گونجاو بۆ چاندن: بەپێی توێژینەوەكان، چاندنی ئەم جۆرە دارە لە (دەوروبەری باخ وەك پەرژین, بۆ جوانی و سێبەرگە, بۆ دارستانی دەستكرد) گونجاوە، بەڵام بۆ ناوچە شاخاوییەكان كە لە ڕووی ئاستی دەریاوە زۆر بەرزن، ناگونجێ‌.
بەرگری كردن: بەرگەی ناوچە شێدارەكان دەگرێت، تا بارینی زیاتر لە (800)ملم باران. بەرگەی وشكەساڵی دەگرێت تاكو بارینی (200)ملم باران, بەرگەی وشكەسەرما دەگرێ‌, بەرگەی زۆربەی جۆرەكانی خاك دەگرێ‌, بەرگەی ڕەشەبا دەگرێ‌.
بەرگەگرتنی ئاگر: داری یۆكالیبتۆس یەكێكە لەو دارانەی كە پاش ئاگركەوتنەوە  لە دارستانەكان، لە رێگەی ڕەگەوە خۆی دروست دەكاتەوە، لە هەندێ‌ حاڵەتدا  گەڵاكانی سەوز دەبنەوە.
هەڵمژینی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن: باشترین دارە بۆ خێرا هەڵمژینی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لە بۆشایی ئاسماندا. ڕێككەوتنی  The Intergovernmental Panel on Climate Change  كە زۆرترین وڵاتانی جیهان دەگرێتە خۆ  بۆ  كەمكردنەوەی ڕێژەی گازە كوشندەكان لە بۆشایی ئاسماندا، كە یەكێك لەو گازانە CO2 ە. لە یەكێك لە ڕاپۆرتەكانیان ئاماژەیان بەوە كردووە بەپێی تاقیكردنەوەیەك كە لە وڵاتی شیللـی ئەنجام دراوە، دەركەوتووە داری Eucalyptus چالاكترین جۆری دارە، بە پلەی یەكەم دێت بۆ هەڵمژینی CO2، كە لە ماوەی یەك ساڵدا لە هەر هكتارێكدا بڕی 29.9 تەن لە دووەم ئۆكسیدی كاربۆن هەڵدەمژێ‌. داری سنەوبەریش بە پلەی دووەم دێت، كە بڕی 17.10 تەن هەڵدەمژێ‌.

پێشنیار:-
1- لە نەمام گەكان گرنگیی زیاتر بە Eucalyptus بدرێت، بەوەی كە ساڵانە بەرهەمی ئەم جۆرە دارە زیاد بكرێت.
2- بە هیچ شێوەیەك ڕێگە نەدرێت بە چاندنی نەمامی Eucalyptus لەناو شار یاخود بەردەم ماڵەكان، چونكە ئەم درەختە بۆ ناو شار گونجاو نییە و تەنها بۆ دەرەوەی شارە.
3- گرنگیدان بە بەرهەمهێنانی دارستانی دەستكردیی ئەم درەختە لە پلانەكانی داهاتوودا, چونكە بەرهەمەكەی زوو دەردەكەوێ‌ و لە هەر چوار وەرزەكەدا لەناوچوونی زۆر مەحاڵە, تەنانەت ئەگەر وشكەساڵیش ڕوو بدات.
4- تاقیكردنەوە باشترین بەڵگەیە: بۆیە ئیستا لە دارستانی بانی مەقان كە لە سنووری قەزای چەمچەماڵە، ڕووبەرێكی زۆرمان هەیە و دەتوانین دارستانێكی Eucalyptusی تێدا دروست بكەین, یاخود هەر شوێنێكی تری كوردستان.



سەرچاوە  عەرەبییەكان:
1. الداودی, داود محمود  1979. تصنیف أشجار الغابات. قسم الغابات كلیە الزراعە والغابات / جامعە الموصل. 
2. شفیق, یاوز  1988. أسس تنمیە الغابات. قسم الغابات كلیە الزراعە والغابات / جامعە الموصل.
3. موسوعە النبات العراقیە, مجلد 4, عدد 1. زانكۆی دهۆك.

English References               سەرچاوە ئینگلیزییەكان
1. FAO, 1976. Eucalyptus for planting. Forestry series No (11) Rome.
2. Gunn BV (2001) Australian Tree Seed Centre Operations Manual. Internal Publication, CSIRO Australian Tree Seed Centre, ACT. [Online at http://www.ensisjv.com/Portals/0/atsc-opmanualcomplete.pdf  Accessed March 2008]
3. Kettanah, M. S  and shafiq. Y. 1969. Comparative studies on Eucalyptus species selection in Mosul area (Iraq) Meso.J. vol.4.
4. Shafiq. Y, and Malik, A. 1979. E Effect of stumpheigh and number of shoots per stump on the stump coppicing power and yield of Eucalyptus camaldulensis growth in irrigated plantation is Northern Iraq. OR. F. Dergisi. Seri (A) cilt (29)Sayi (1) Istanbul.
5. Hulme, Karen Angela 2010. Eucalyptus camaldulensis (river red gum) biogeochemistry: an innovative tool for mineral exploration in the Curnamona Province and adjacent regions, School of Earth and Environmental Sciences.
6. https://www.landcarevic.org.au/assets/Uploads/Burnt-trees-Will-they-regrow.pdf
7. http://www.forest-education.com/wp-content/uploads/2017/07/fire_in_forests.pdf


632 جار خوێندراوەتەوە
22/01/2019

بابەتی زیاتر